Verdwijn- en vergeetwoorden

ILLUSTRATIE OLIVIA ETTEMA

In kranten en tijdschriften verschenen de afgelopen weken overzichten van de nieuwe woorden van 2015. Maar zijn er dit jaar ook woorden uit het Nederlands verdwenen? En waren dat oude of betrekkelijk nieuwe woorden?

Het korte antwoord luidt: dat weten we niet. Er verdwijnen doorlopend woorden uit het Nederlands, maar dat is een geleidelijk proces. Een woord dat vijfentwintig, vijftig of vijfenzeventig jaar niet is gebruikt, kan zo weer opduiken. In een boek, in een kruiswoordpuzzel of bijvoorbeeld in een uitspraak van een politicus.

Bovendien hoeven woorden die verdwijnen helemaal niet oud te zijn. „Zelfs woorden die nog maar een paar jaar geleden met veel tamtam geïntroduceerd werden, liggen nu alweer op de mesthoop van de taalgeschiedenis”, aldus Ton den Boon. Als voorbeelden noemt hij: samenstellingen met wap (‘wireless application protocol’), zoals waptechnologie en wapfoon. Die woorden ontstonden pas in 2000, maar met de technologie verdwenen ze weer.

Ton den Boon is niet alleen de Nederlandse hoofdredacteur van de Dikke Van Dale, maar ook de samensteller van het Verdwijnwoordenboek. Onlangs verscheen de tweede, uitgebreide editie van dit onderhoudende leeswoordenboek: Het nieuwe Verdwijnwoordenboek (Uitgeverij De Weideblik, €15,95). Het boek bevat in alfabetische volgorde honderden woorden die in vergetelheid zijn geraakt.

Welke verdwijnwoorden heeft Den Boon opgenomen? Opvallend veel woorden die betrekking hebben op liefde en seksualiteit. Hier een greep uit de eerste bladzijden: aaipoes, een meisje met wie men een losse relatie heeft, een scharreltje; (zich) afhoereren, zich door wellust in het verderf storten; alkoofgeheim, huiselijk geheim, geheim dat betrekking heeft op wat zich binnenskamers afspeelt, met name een geheim van seksuele aard; allumeuse, meisje dat of vrouw die door behaagzucht mannen verliefd maakt en zich vervolgens aan hun aanzoek onttrekt. Enzovoorts.

Kun je hier iets uit concluderen? Bijvoorbeeld dat onze seksuele normen en waarden zijn veranderd? Zonder enige twijfel zijn onze normen en waarden op dit terrein de afgelopen decennia ingrijpend veranderd, maar dat er in Het nieuwe Verdwijnwoordenboek zoveel seksuele begrippen staan, komt denk ik in de eerste plaats omdat Ton den Boon heeft gezocht naar onderhoudende woorden.

Dat is natuurlijk zijn goed recht. Hij had bij de A ook akerspek, alantolie en alikruik kunnen opnemen maar dat zijn minder leuke woorden om over te schrijven of te lezen.

Met zijn boek draagt Den Boon ertoe bij dat sommige woorden wellicht weer in omloop worden gebracht. Dat is ook het doel van het ‘Gezelschap van Geadopteerde Vergeetwoorden’, een onderdeel van Taalstaat, het succesvolle taalprogramma van Frits Spits op Radio 1. De beschermvrouw en initiatiefneemster van dit genootschap is schrijfster en historica Nelleke Noordervliet.

Spits en Noordervliet werkten eerder dit jaar mee aan het boek: 1000-vergeetwoorden-om-te-koesteren (Uitgeverij Van Dale, €12,50). Ook dat is een aardig boek, hoewel de woordverklaringen wel erg droog en summier zijn. Voorbeeld: „aardbezie (gewestelijk) aardbei.”

Bij de A heb ik overigens geen enkel seksueel vergeetwoord kunnen ontdekken, wat andermaal illustreert dat selecties in de categorie verouderde en verouderende woorden gemakkelijk een persoonlijk karakter krijgen.