Sherlock is voor één keer ‘back to the past’

Op Nieuwjaarsdag zendt BBC de kerstspecial uit van Sherlock. Voor één keer niet als zijn moderne zelf, maar in de Victoriaanse tijd. Een bezoek aan de set.

Sherlock Holmes (Benedict Cumberbatch) en Mrs Hudson (Una Stubbs) in de afleveringThe Abominable Bride (No. 1). Foto BBC

Het is januari als de BBC een klein groepje journalisten uitnodigt op de set van Sherlock. Het was de enige maand dat de cast dit jaar tijd had de populaire serie te filmen: Benedict Cumberbatch (Sherlock) moet een aantal dagen later naar Los Angeles voor de Oscaruitreiking, Martin Freeman (Watson) is bezig met een nieuwe film, schrijvers en bedenkers Mark Gatiss (Mycroft) en Steven Moffat moeten verder met nieuwe afleveringen van Dr. Who.

Maar Sherlock is hun grote liefde. Ze willen er in hun drukke speelschema’s allemaal tijd voor maken. Helemaal voor deze special. Want na drie seizoenen als 21ste-eeuwse detective raadsels te hebben opgelost, keert Sherlock voor één keer terug in zijn eigen Victoriaanse tijd. De tijd waarin sir Arthur Conan Doyle hem optekende.

Weg zijn de nicotinepleisters, terug is het pijpenrek op de schoorsteenmantel van 221b Baker Street. De laptop waarop Watson zijn blog over hun avonturen tikt, heeft plaatsgemaakt voor een typemachine en er liggen kranten. De Londense black cabs zijn paard-en-wagens geworden.

Ander universum

Gatiss en Moffat hebben er duidelijk plezier in dit geheim te delen. Met sprankelende ogen vertellen ze over „de gaslampen, de hoge hoeden en de compleet gotische sfeer die helemaal onweerstaanbaar is”. Moffat: „Ben en Martin zijn inmiddels zo beroemd als de moderne Sherlock en Watson, we wilden hen gewoon eens in de juiste tijd en in de juiste kleren zien.” Gatiss:

„Dit is een soort alternatieve versie die in een ander universum speelt dan de serie. Een waarin we het correct – en dus Victoriaans – doen.”

Want dat was de grootste kritiek die de twee kregen toen ze in 2010 hún Sherlock presenteerde. Hoe konden ze de beroemde detective ter wereld uit zijn Victoriaanse tijd halen? In bijna geen enkele van de tientallen eerdere Holmes-verfilmingen was dat aangedurfd.

Zelfs de hoofdrolspelers krabden zich achter de oren toen ze voor het eerst het script onder ogen kregen. „Ik dacht dat ze hun verstand hadden verloren: waarom moest er iets gefixt dat niet kapot was? Was het louter een excuus om geld te verdienen”, herinnert Benedict Cumberbatch zich. En Martin Freeman zegt: „Het klonk als ‘hé Sherlock is ook cool’. Maar ik las een paar pagina’s, en wist dat het briljant was. Het was niet modern om modern te doen, Mark en Steven vlijden het contemporaine juist in in de geest van Conan Doyle.”

Gatiss en Moffat zijn dan ook grote fans van de „solide en ingenieuze” verhalen van Conan Doyle, Holmes-puristen zelfs. Daar kwamen ze achter op hun treinreizen tussen Londen, waar ze wonen, en Cardiff, waar Dr. Who wordt gemaakt. Beiden vonden dat het bij verfilmingen van Sherlock Holmes steeds meer om de Victoriaanse uiterlijkheden – de gaslampen – ging, en niet om de oorspronkelijke bedoeling van Conan Doyle: de personages.

Vriendschap centraal

Moffat: „We wilden de vriendschap tussen Holmes en Watson weer centraal stellen. De oorlogsveteraan die een eigenaardige man ontmoet, en samen beleven ze avonturen – dat was altijd de kern.”

Dat is een van de plezierige dingen aan deze serie, die vreemde vriendschap tussen de twee, aldus Freeman. „Het gaat om de band tussen de twee: ze irriteren elkaar, maar ze geven ook om elkaar.”

„Ja, de serie heet Sherlock, maar het gaat om Sherlock én Watson. De schrijvers zorgen ook echt voor Watson. En dat is zoals het ook is in de verhalen: Watson vertelt ze. Hij is de eerste die je ziet. Watson is ook diegene die het dichtst bij de lezer en de kijker staat – als ze geluk hebben. Sherlock is natuurlijk een man met gebreken.”

Eigenaardigheden, noemt Cumberbatch ze liever. „Zelfgekozen eigenaardigheden”, die je als kijker „meer en meer begrijpt als je hoort over zijn relatie met zijn ouders en Mycroft”. Hij wil ook liever niet dat Holmes wordt bestempeld als een autist. „Ik begrijp dat kijkers dat denken, maar zo speel ik hem niet.” Hij zegt: „Je bagatelliseert mensen die aan Asperger’s of een ander syndroom lijden. Mensen kunnen anders zijn zonder dat er een labeltje opgeplakt hoeft te worden.”

Verstopt in de bosjes

Bovendien is Sherlock na drie seizoenen makkelijker geworden in het leggen van contact. Moffat: „De Sherlock uit seizoen één zou nooit iemand het hof hebben kunnen maken, wat hij in seizoen drie wel doet. Al gedraagt hij zich tegenover Janine als een absolute lul.” Gatiss: „Hij zal nooit worden zoals wij, dat zou niet interessant zijn. Maar we wilden hem iets zachter maken, omdat hij in de laatste aflevering iemand zou neerschieten.”

Of de special verder gaat waar die aflevering ophield, willen Gatiss en Moffat niet zeggen. Ze leiden rond en laten een scène zien, de set van 221b Baker Street en de kleren mogen worden bekeken, setontwerper Arwel Wyn Jones geeft uitleg. Maar iets moet geheim blijven.

Alle acteurs houden zich ook keurig aan die instructie. Amanda Abbingdon (Mary Watson) grapt dat de groep journalisten haar „heel erg dronken” moet krijgen voor ze iets verklapt. Una Stubbs (Mrs Hudson) vertelt dat ze thuis „een stapel scripts” heeft die ze niet kan weggooien omdat hij anders gevonden zou worden.

„Ze stonden bij het filmen buiten al verstopt in de bosjes met hun lange lenzen, te wachten tot er iets gebeurde. Dat is jammer, het verpest het verhaal wanneer er teveel bekend wordt.”

Cumberbatch zonder krullen

Wat ze wel vertellen, met hoor- en zichtbaar plezier, is hoe het is om voor een keer in Victoriaanse kleding rond te lopen. Abbingdon en Stubbs komen binnen in prachtige jurken met korset, Freeman heeft een snor („daar was geen ontkomen aan”). Cumberbatch zegt: „Het eerste wat ik dacht was ‘fantastisch’. Nee echt, het betekent dat ik niet met die onzinnig lange krullen hoef rond te lopen.”

Hij noemt het makkelijker de Holmes uit de Victoriaanse tijd te spelen: „Hij heeft iets moderns, en dat is wat vergeeflijker dan het excentrieke aspect dat hij heeft in de moderne tijd. De taal, de plunje, ik moet er echt op letten dat ik dan rechtop zit. Nu mag ik juist wat losser spelen.”

Maar, en dat benadrukt iedereen, het is verder dezelfde serie met dezelfde personages en humor. „Alleen de tijd is veranderd”, zegt Mark Gatiss. Hij moet hard lachen als hem wordt gevraagd wat hij met alle technologische snufjes heeft gedaan: „Dat is precies de vraag die me werd gesteld toen ik vijf jaar geleden vertelde dat we Sherlock in de 21ste eeuw gingen neerzetten. Nou, nu op de manier waarop Conan Doyle dat deed. Holmes was een moderne man, ook voor die tijd. Dus hij krijgt telegrammen.” De Victoriaanse versie van de Blackberry.

Er was wel één ‘probleem’: de vrouwen. In de Victoriaanse tijd hielden zij zich gedeisd. Mrs Hudson, die in de moderne tijd voortdurend roept dat ze de huisbaas is en „niet de huishoudster”, is dat laatste in deze special juist wel. Mary Watson is in Conan Doyle’s verhalen geen hoofdfiguur, terwijl Gatiss en Moffat haar wel die rol gaven.

Abbingdon: „Mark en Steve hebben haar gecreëerd, en ze kregen een regen van kritiek over zich heen. Ik vind haar leuk, ze is een sterke vrouw. En in de Victoriaanse tijd hebben ze dat zo gelaten, ze is fijn onstuimig, een moderne vrijdenkende vrouw.” In de kleedkamer hangt een kniebroek voor haar klaar.

We houden van Sherlock Holmes, dat willen we laten zien

Mark Gatiss

Wie overigens denkt dat Mary Watson zal sterven, krijgt van Gatiss te horen: „Laat me de pagina in de boeken zien waar dat staat…” Moffat: „Watson heeft het alleen over ‘zijn grote verlies’.”

Conan Doyle had veel losse eindjes in zijn verhalen, zeggen ze. „Wij proberen alles af te hechten”, zegt Gatiss: „Je wilt dat de raadsels logisch zijn, en de oplossingen zijn het moeilijkste te verzinnen.” Moffat: „Maar het gaat vooral om hoe die twist de personages beïnvloedt.”

Ze zijn beducht té ver van Conan Doyle’s creatie af te wijken. Dat willen ze zelf niet en „er zijn nu eenmaal bepaalde verwachtingen als het om Holmes gaat”. Gatiss: „We houden van Sherlock Holmes, dat willen we juist laten zien.”

De Victoriaanse versie is echt eenmalig. Ze grapten er al over sinds het begin, toen ze de tegenstand over het moderniseren van de klassieker moesten overwinnen. „Na negen afleveringen hebben we nu het idee dat we het recht hebben verworven”, zegt Gatiss. Moffat:

„Eén keer eten we van twee walletjes.”

De speciale aflevering is op 1 januari te zien op BBC1 en op 3 jan met Nederlandse ondertiteling op BBC First.