In beeld

De ijsfonteinen van Enceladus en andere adembenemend mooie Cassini-foto’s

Op minder dan vijftig kilometer afstand schoot de ruimtesonde Cassini op woensdag 28 oktober rakelings langs de ongewone ijsmaan Enceladus van Saturnus. Op 19 december schoot hij er nogmaals langs, op 5000 kilometer. Die maan van Saturnus, amper 500 km in doorsnee, wordt bedekt door een kilometers dikke ijslaag met opvallende scheuren en kloven. In 2005 ontdekte Cassini dat uit dat ijs fonteinen omhoog spuiten, zeer waarschijnlijk afkomstig van een warme oceaan onder dat ijs. Het recente langsscheren is bedoeld om door die fonteinen heen te vliegen en vast te stellen wat er precies omhoog gespoten wordt. De eerste foto's zijn nu binnen, maar de nadere analyse van de fonteinen moeten nog volgen. De NASA-sonde draait al ruim elf jaar rondjes om de gasplaneet Saturnus. Saturnus is naar grootte de tweede planeet van het zonnestelsel (na Jupiter, de grootste). Hij draait in ongeveer dertig jaar om de zon. De planeet heeft zo'n 65 manen, waarvan er dertien een doorsnede groter dan 50 km hebben. Cassini is niet alleen een groot wetenschappelijk succes, met bijvoorbeeld zijn ontdekking van methaanmeren op Saturnusmaan Titan, die ijsfonteinen op Enceladus en ook de wijze waarop kleine maantjes de verschillende ringen op zijn plaats houden. De sonde is ook een groot esthetisch succes. Zelden zijn zo veel schitterende foto's van een zo complex planeetstelsel teruggezonden naar Aarde. En ook vaak zo mooi in het zwart.
Een nog onbewerkte foto van de fonteinen die geregeld door het ijs van Enceladus naar buiten breken. Gemaakt door Cassini op 19 december. De onbewerkte foto’s die Cassini terugstuurt naar aarde zijn allemaal te zien op http://saturn.jpl.nasa.gov/photos/raw/. Soms pas maanden later verschijnen ze in bewerkte, opgeschoonde vorm. Foto NASA/JPL/Space Science Institute
Saturnusmaan Enceladus. De vreemde tectonische breuken op deze foto (samengesteld uit 28 Cassini-opnamen uit 2008) maken vrijwel zeker dat zich onder het ijsoppervlak van Enceladus een relatief warme oceaan bevindt. Dat water wordt opgewarmd door het duwen en trekken door de enorme zwaartekracht van Saturnus. De grote kloof rechts (1000 meter diep) is genoemd naar een stad uit het 272ste verhaal van 1001 Nacht: Labtayt Sculci (de geulen van Labtayt). Foto NASA/JPL/Space Science Institute
Een recente foto van Enceladus, gemaakt in het ultraviolet licht op 14 oktober 2015 van een afstand van 10.000 km. Te zien zijn drie kraters in het noorden van de maan, waardoorheen ijsbreuken lopen. Foto NASA/JPL/Space Science Institute
Enceladus, op 19 december, gefotografeerd in het nabije infrarood door Cassini op 24.000 km afstand. In de verte schemert Saturnus. Foto NASA/JPL/Space Science Institute
Op deze foto, van 18 augustus 2015, is duidelijk te zien dat Enceladus nieuw en oud oppervlak heeft. Links zijn veel minder kraters te zien: het teken van relatief recent ontstaan terrein. De foto is gemaakt van 137.000 km afstand. Foto NASA/JPL/Space Science Institute
Hetzelfde beeld als de vorige foto, maar dan vanaf veel dichterbij, 34.000 km op 19 december. Duidelijk te zien zijn het oude terrein rechts en relatief nieuwe, kraterloze oppervlak links, op Enceladus. Foto NASA/JPL/Space Science Institute
Een van de eerste grote Saturnusfoto’s door Cassini, op 7 mei 2004 gemaakt, vlak na aankomst in het planeetstelsel, van een afstand van 28 miljoen kilometer. Foto NASA/JPL/Space Science Institute
Op de noordpool van Saturnus woedt een cyloon met een doorsnee van 2.000 kilometer. Deze foto werd gemaakt van een afstand van 766.000 km, op 14 juni 2013. Foto NASA/JPL/Space Science Institute
De wervelende wolken op Saturnus, gefotografeerd op 23 augustus 2014, van een afstand van 1,7 miljoen kilometer. Foto NASA/JPL/Space Science Institute
De maan Titan, met zijn 5.151 km doorsnee de een na grootste maan uit het zonnestelsel, schuift voorbij Saturnus. Aan de wollige buitenkant van Titan is goed te zien dat de maan een eigen atmosfeer heeft, van voornamelijk stikstof en methaan. De strakke horizontale streep wordt gevormd door de ringen. De foto is gemaakt in zichtbaar licht op 22 mei 2015, van een afstand van 1,4 miljoen km. Foto NASA/JPL/Space Science Institute
De grote Saturnusmaan Titan en de kleinere maan Tethys lijken zich te verbergen achter de ringen, op deze foto van 7 december 2011. Foto NASA/JPL/Space Science Institute
Linksboven is het maantje Prometheus (86 km doorsnee) duidelijk te zien bij de hier buitenste dunne saturnusring F. Maar rechtsonder zit er ook één, in de smalle ruimte tussen de dichte ringen daar. Dat is het maantje Pan (28 km doorsnee). Beiden hebben grote invloed op de ringen. Prometheus houdt die smalle F-ring bij elkaar. En Pan had het Encke-gat in de A-ring in stand. De foto is op 27 mei 2013 genomen. Foto NASA/JPL/Space Science Institute
Drie Saturnusmaansikkels op één foto: Titan (5.150 km doorsnee), Rhea (1.527 km) en het kleintje Mimas (396 km). De foto is gemaakt op 25 maart 2015, op 4,3 miljoen km afstand van Titan. Foto NASA/JPL/Space Science Institute
Van achter de grote Saturnusmaan Titan (5.150 km doorsnee) duikt het maantje Rhea (1.549 km) op, duidelijk enigszins vervaagd door Titans atmosfeer. De foto is gemaakt op 27 oktober 2009. Foto NASA/JPL/Space Science Institute
Saturnus, in het infrarood, gefotografeerd op 25 mei 2015, vanaf een afstand van 1,5 miljoen km. In de wolkenringen zijn de diepere wolken donkerder, de lichte wolken liggen hoger. In de lichte gebieden komt de Saturnusatmosfeer waarschijnlijk omhoog. In de donkere gebieden waait de wind naar beneden. Foto NASA/JPL/Space Science Institute
Saturnus in tegenlicht, samengesteld uit 141 foto’s op 19 juli 2013, van een afstand van 1,2 miljoen km. Niet alleen de gasreus zelf, zijn ringen en zeven van zijn manen maar óók de aarde en de maan staan hierop - alleen zichtbaar in flinke vergroting. De aardse lichtpuntjes zitten rechtsonder, ‘op vijf uur’, net buiten de lichte dunne buitenring. De buitenste brede blauwige ring is de E-ring. Die ring is samengesteld uit ijsdeeltjes die worden uitgespuwd door de geysers op de maan Enceladus. Enceladus is een wit puntje links, midden in die brede buitenring, ‘op acht uur’. Foto NASA/JPL/Space Science Institute
Het Enceladus-oppervlak gefotografeerd in het nabije infrarood vanaf 12.000 km afstand op 19 december. Te zien zijn de regelmatige kloven en kliffen (met een paar kilometer hoogteverschillen) in de zogenaamde Samarkand Sulci, genoemd naar het land van de broer van de Perzische koning uit 1001 Nacht (en nog altijd een stad in Oezbekistan). Foto NASA/JPL/Space Science Institute