Supernova in de herhaling

Ontdekt: één supernova die op drie momenten, met jaren ertussen, is ontploft. Dankzij een gravitatielens.

De Hubble-telescoop ziet het licht van supernova Refsdal via verschillende routes arriveren. Illustratie ESA / Hubble

Eén supernova, miljarden lichtjaren ver weg, die drie keer, op drie verschillende plaatsen en momenten, lijkt te ontploffen. Dat kán – en de laatste keer dat de ontploffing te zien was, hebben Amerikaanse sterrenkundigen die waarneming ook nog met grote nauwkeurigheid voorspeld. Ze beschreven de supernova (een ster die aan het eind van zijn leven ontploft) vorige week in een artikel in het online wetenschapstijdschrift arXiv.

Dat de ontploffing driemaal op drie plekken leek plaats te vinden, komt doordat de supernova zich achter een zwaar sterrenstelsel bevindt dat werkt als gravitatielens: de zwaartekracht van het stelsel buigt het licht langs verschillende wegen naar ons toe.

De ‘eerste explosie’ van de ster, SN Refsdal, vond plaats in 1998, zo is berekend (het is toen niet gezien). De tweede was in november 2014. Hetzelfde team Amerikaanse astronomen beschreef die waarneming afgelopen maart in Science. Het ging toen om een viervoudige ontploffing, doordat nog een ander sterrenstelsel het licht via vier subroutes onze kant op buigt. Die vier beelden staan in een prachtig regelmatig kruis (een zogenoemd ‘Einsteinkruis’) rondom dat sterrenstelsel. Het verschil in reistijd voor het licht was enkele dagen tot enkele weken. Het was voor het eerst dat een supernova meervoudig werd gezien via een gravitatielens.

Op basis van aannames over de massaverdeling van het eerste sterrenstelsel-met-lenswerking hebben de astronomen destijds uitgerekend dat de supernova zich nóg een keer zou tonen: eind dit jaar of begin 2016. De Hubble-ruimtetelescoop lag op de loer en snapte het gebeuren op 11 december. Weer een primeur: observatie van de eerste voorspelde supernova.

Volgens een van de onderzoekers, Steve Rodney (universiteit van South Carolina), komen we hierdoor meer te weten over de verdeling van donkere materie in de lensende sterrenstelsels, en over de supernova zelf. „We publiceren binnenkort dat hij veel wegheeft van SN 1987A, de beroemde supernova die in 1987 ontplofte in een buurstelsel van ons”, mailt hij.