Nederlandse staat veroordeeld voor censureren fotoserie

De staat had geen contractuele voorwaarden mogen stellen aan het verspreiden van foto’s van detentiecentra.

Een luchtplaats bij een isoleercel in een detentiecentrum voor vreemdelingen. Foto Robert Glas / Hollandse Hoogte

De Nederlandse staat heeft zich schuldig gemaakt aan het schenden van zowel de Grondwet als het Europees Verdrag voor de Rechten van de Mens door contractuele voorwaarden op te leggen voor het verspreiden van foto’s van detentiecentra. Dat heeft het gerechtshof in Den Haag dinsdag bepaald.

De zaak was aangespannen door fotograaf Robert Glas, die voor Vrij Nederland (VN) een fotoserie maakte waarin beelden voorkwamen van detentiecentra, waarin illegalen die hun uitzetting afwachten worden vastgehouden. Het Ministerie van Veiligheid en Justitie stond Glas pas na een kort geding toe om de serie te maken. Hij mocht de beelden echter pas publiceren nadat zowel hijzelf als Vrij Nederland een contract had gesloten met de staat. In die overeenkomst stond dat de serie alleen mocht worden gepubliceerd na toestemming van het Ministerie van Veiligheid en Justitie.

‘Preventieve censuur’

Dat contract is volgens het hof strijdig met de Nederlandse Grondwet. Die verbiedt namelijk zogeheten “preventieve censuur”. In de uitspraak staat te lezen:

“Artikel 7 lid 1 Grondwet bepaalt dat niemand voorafgaand verlof nodig heeft om door de drukpers gedachten of gevoelens te openbaren [...] Weliswaar mogen aan de verspreiding van de foto’s ook buiten de formele wetgever om beperkingen worden gesteld, maar deze mogen in geen geval zo ver gaan dat de overheid de verspreiding van de foto’s in het algemeen verbiedt of de inhoud ervan preventief beoordeelt. Dit laatste ligt wel besloten in de door de Staat en [appellant] gesloten overeenkomst.”

Geen wettelijke grondslag

Daar houden de overtredingen volgens het gerechtshof echter niet op. Het Europees Verdrag voor de Rechten van de Mens (artikel 10) schrijft voor dat bij het aan banden leggen van het recht op persvrijheid een wettelijke grondslag is vereist. Volgens het hof was van dit laatste geen sprake.

Glas maakte foto’s van isoleercellen en luchtkooien, waar geïsoleerde gedetineerden één uur per etmaal worden “gelucht”. De fotograaf schoot geen afbeeldingen van mensen. De serie werd in mei gepubliceerd in VN. Het hof bepaalde vandaag dat Glas de foto’s opnieuw mag publiceren, waarmee een uitspraak in een eerder kort geding werd vernietigd.

‘Staat heeft geen legitiem belang’

Frans-Willem Verbaas, de advocaat van Glas, schrijft in een e-mail:

“Afbeeldingen van dergelijke plaatsen hoeven op geen enkele manier geheim te blijven voor de publieke opinie. De staat heeft ook geen legitiem belang om de verspreiding van dergelijk fotomateriaal aan een voorafgaande toestemming te onderwerpen, en heeft ook geen recht op redactionele inbreng (zij pretendeert dat wel te hebben).”

Glas is “heel blij” met de uitspraak. In een telefonische reactie aan NRC laat hij weten:

“Dit is precies waarop ik had gehoopt. Hiermee is een eerdere uitspraak die nadelig voor mij was rechtgezet. Dit is goed voor mij, maar ook voor de persvrijheid.”

Er loopt nog een bodemprocedure tegen de staat. Glas zegt te hopen dat hierin het contract met het ministerie nietig zal worden verklaard:

“Dan kunnen de foto’s via Hollandse Hoogte worden aangeboden, waardoor media ze kunnen plaatsen. Het is te gek voor woorden dat dat tot op heden niet mogelijk was.”

Bijval

Zowel in binnen- en buitenland beschuldigden belangenverenigingen voor journalisten de Nederlandse staat van censuur. De Nederlandse Vereniging van Journalist (NVJ) sprak van een principiële zaak en ook de internationale organisatie Verslaggevers Zonder Grenzen beschuldigde het ministerie van censuur. Maandblad Wordt Vervolgd besloot vorige maand drie foto’s van Glas te publiceren zonder vooraf toestemming te vragen bij Justitie.

Hoogleraar mediarecht in Leiden en Amsterdam Wouter Hins reageerde tegenover NRC op de uitspraak:

“Dit is een duidelijke oorvijg aan Dijkhoff en het mediabeleid van het ministerie. Het komt niet vaak voor dat de rechtbank spreekt van het schenden van de Grondwet. Er was wel degelijk sprake van censuur en het heeft mij indertijd dan ook verbaasd dat de voorzieningsrechter dit in de eerdere uitspraak met de mantel der liefde probeerde te bedekken.”

Dijkhoff: geen censuur

Staatssecretaris Klaas Dijkhoff (VVD, Veiligheid en Justitie) ontkende in november tegenover Amnesty dat er sprake van censuur was. Toelichting wilde hij verder niet geven, omdat hij naar eigen zeggen geen uitspraken doet over “lopende rechtszaken”.