Merkel ‘schafft das’, Duitsland leidt weer

2015 bleek een sleuteljaar voor Angela Merkel. Tijdens opeenvolgende crises werd ze steeds opnieuw gedwongen haar hand in het vuur te steken. Hanco Jürgens maakt de balans op.

Obama en Merkel bij slot Elmau in het alpendorpje Krün, in juni dit jaar. Foto Reuters / Michael Kappeler

Het afbreukrisico was groot voor de Duitse bondskanselier Angela Merkel. Critici van alle kanten stonden op de loer. Achteroverleunen was er voor haar dit jaar niet bij. De afgelopen maanden stonden de kranten bol van berichten over problemen in de vluchtelingenopvang en kritiek uit eigen kring. Op het partijcongres van de CDU maakte ze van de nood een deugd door met een nieuw verhaal te komen. Critici binnen en buiten haar partij hadden het nakijken. Het wordt nog lastig voor haar politieke concurrenten om haar te verslaan. 

Tot nu toe stond Angela Merkel vooral bekend als pragmatisch politicus zonder al te veel prangende ideeën. Zij past op de toko, zonder fratsen, degelijk, saai, maar to the point. Visionair was ze niet. Ze had een hekel aan vergezichten omdat die het zicht op de prangende problemen van vandaag kunnen vertroebelen.

Op het verwijt dat ze geen helder, duidelijk verhaal had zei ze dat ze afhankelijk van de omstandigheden dan liberaal was, dan conservatief en dan christelijk-sociaal. Zij stond ervoor problemen van mensen op te lossen, stapje voor stapje. Filosofen als Jürgen Habermas en Peter Sloterdijk vonden dat ze geen inhoud had, dat ze zich te veel liet leiden door opiniepeilingen en dat ze machtspolitiek bedreef door net zo lang door te modderen dat uiteindelijk wel gekozen moest worden voor Duitse oplossingen. Zo gezien was Angela Merkel een gevaar voor de democratie in Europa.

De vluchtelingencrisis gaf plotseling een heel ander beeld. Ze bleek voortvarend te werk te gaan, te handelen uit overtuiging en de mening van de meerderheid van de Duitse bevolking met gemak – althans zo leek het – te trotseren. Habermas en Sloterdijk moesten hun mening herzien. Ze zagen nu een gedreven Merkel die een andere koers voer dan voorheen.

Maar juist dat valt reuze mee. In haar werkwijze vertoont ze ook bij de vluchtelingencrisis een grote continuïteit. Ze gaat in veel opzichten op dezelfde manier tewerk als bij de kredietcrisis. Ze probeert orde te scheppen in de chaos door, uitgaande van internationale verdragen, stap voor stap kleine veranderingen door te voeren die een grote impact hebben op het geheel. Ze zoekt steeds nieuwe instrumenten – sturingsmechanismen – om de problemen im Griff te krijgen.

Tijdens de kredietcrisis ging het over het Europees reddingsfonds en de bankenunie, nu gaat het over de Europese buitengrenzen (Frontex), betere opvang in de regio, hotspots in Griekenland en Italië en verdeelsleutels voor vluchtelingen in de EU. Bestaande verhoudingen zijn het uitgangspunt, nieuwe instrumenten de oplossing. Het internationaal recht blijft gespaard. Om de effectiviteit te vergroten interfereert Merkel actief in de internationale verhoudingen, waardoor de druk op de Zuid- en Oost-Europese landen groot is. Duitslands macht is daarmee gegarandeerd, maar de tegenmacht in de vorm van populistische partijen bloeit evenzeer.

Om de massale zowel binnenlandse als buitenlandse kritiek te pareren kwam Merkel tijdens het partijcongres met een historische rede, waarin ze haar politiek van ‘Wir schaffen das’ loszong van de oorspronkelijke context door het te plaatsen in het kader van het nieuwe, zelfbewuste Duitsland, dat internationaal verantwoordelijkheid draagt en erom bekend staat zaken voor elkaar te boksen. Het ‘Wir schaffen das’ werd in een nationale traditie van een open, dynamische, toekomstbestendige samenleving geplaatst. Merkel schreef zichzelf alvast in de geschiedenisboeken door te verwijzen naar een aantal bekende slogans van beroemde voorgangers. Adenauer koos voor de vrijheid, Erhard voor welvaart voor allen en Kohl voor bloeiende landschappen in alle nieuwe deelstaten. Zij deden het niet voor minder. Zij staken hun nek uit, en wisten hun doelen te bereiken. Met ‘Wir schaffen das’ volgt Merkel dus hun spoor. Impliciet incasseerde ze ook het succes van de nieuwe deelstaten, want de belofte van Kohl is pas onder Merkel ingelost.

Beter dan tijdens de kredietcrisis is Merkel bij de vluchtelingencrisis in staat om van haar politiek een verhaal te bakken, een verhaal dat in Nederland niet goed ligt, getuige de vele kritische berichten in de krant. Maar het verhaal dat Merkel nu vertelt spreekt de Duitse kiezer aan, zo blijkt uit de peilingen die helemaal niet zo dramatisch zijn als wel wordt voorgesteld (de CDU/CSU staat op 39 procent in de peilingen).

De vraag of Duitsland het voor elkaar bokst met de vluchtelingen doet er uiteindelijk minder toe dan wij hier in Nederland geneigd zijn te denken. Wat ertoe doet is dat de Duitse pensioenen volgend jaar met vijf procent omhooggaan, de werkloosheid sinds de eenwording nog nooit zo laag is geweest, dat meer vrouwen kinderen krijgen, de begroting op orde is en Duitsland weer meespeelt op het wereldtoneel. Merkel weet met haar verhaal niet alleen de gedelegeerden van de CDU achter zich te scharen, ook slaat ze de SPD en de linkse oppositie de wapens uit handen. Bij gebrek aan een eigen, overtuigend tegenverhaal is Merkel ook voor hen de betere kanselier. Of haar verhaal uiteindelijk standhoudt hangt sterk af van het aantal vluchtelingen dat volgend jaar de grens oversteekt. Ze heeft nog genoeg te doen.