Gestruikeld op de drempel van de crisis

Het slot van de crisis nekt toch nog een serie bedrijven, zoals V&D. Door vermoeidheid van financiers en de top werd het herstel niet gehaald.

illustratie Studio nrc

Het economisch herstel lacht Nederland toe, maar voor een reeks van grotere ondernemingen komt het einde van de crisis toch te laat. Zij zakken als dodelijk vermoeide marathonlopers in elkaar.

Ze strompelen, ze vallen. Warenhuis V&D. Schoenenreus Macintosh. Thuishulpbedrijf TSN. Drogisterijketen DA. Zij moesten de afgelopen dagen en weken uitstel van betaling aanvragen omdat de kas leeg was. Alleen al bij deze vier staan zeker 25.000 banen op het spel.

Vormen deze vier de laatste reeks debacles van de crisis (2008-2015)?

Bij banken staan zulke debacles bekend als staartstroppen. Aan de staart van een diepe en langdurige economische crisis, als de groene waas van herstel gloort en de meeste ondernemers en financiers opgelucht ademhalen dat zij het gered hebben, zie je in een aantal bedrijfstakken nog een paar spectaculaire fiasco’s.

Een piek van faillissementen

Van zulke staartstroppen waren er meer dit jaar. Kijk naar Ballast Nedam (2.800 werknemers). Een Turks conglomeraat met de naam Renaissance heeft het ooit befaamde bouwbedrijf in een reddingsactie overgenomen voor een habbekrats: minder dan 6 miljoen euro. Renaissance regelt zelf nog een kapitaalinjectie. Het Turks conglomeraat verlaagde een eerder overnamebod drastisch toen nieuwe tegenvallers opdoken. Beleggers konden daarover klagen wat zij wilden, maar financieel gezien was Ballast Nedam na diverse grote projecten die in het honderd waren gelopen gewoon op.

Een vergelijkbaar langgerekt proces nekte afgelopen zomer installatiebedrijf Imtech (22.000 werknemers, waarvan 4.500 in Nederland).

De detailhandel, de bouw en de thuiszorg zijn de vanzelfsprekende sectoren waar de staartstroppen zich manifesteren. Deze bedrijfstakken hadden toch al het zwaarst te lijden onder de gevolgen van de economische malaise. Daar zag je tijdens de crisis de piek van faillissementen. In de bouw en in de detailhandel gingen eerder al bekende namen op de fles. Er is zo veel leegstand dat bouwers geen werk hebben. Consumenten kampten met dalende koopkracht en deden hun aankopen van schoenen en kleren liever in webwinkels, zoals Zalando en Wehkamp. En voor de echte actie-aanbiedingen kiezen zij massaal de Action. Want elke crisis heeft verliezers, maar ook winnaars.

De banken worden kribbig en kritisch

De staartstroppen verlopen allemaal langs bijna dezelfde, vergelijkbare lijnen. In de sector heerst malaise, maar de onderneming zit aanvankelijk nog lang niet in de gevarenzone. De reserves zijn voldoende, de marktpositie kalft wel af, maar bij concurrenten gaat het sneller.

Als de verliezen aanhouden en de aandeelhouders en de banken kribbig en kritisch worden, komen de serieuze maatregelen. Reorganisaties die banen kosten. Een nieuw ondernemingsplan. Werknemers worden onder druk gezet om een loonstop of een loonsverlaging te accepteren. Gemakkelijk te verkopen kroonjuwelen gaan de deur uit om geld vrij te maken en de banken gerust te stellen.

Op basis van een nieuw ondernemingsplan en soms ook onder een nieuwe leiding vraagt het bedrijf zijn aandeelhouders om een extra kapitaalinjectie. Banken nemen de beste delen van het bedrijf in onderpand als garantie voor terugbetaling van kredieten.

Dan komt het breekpunt. Lukt het om herstel te bereiken voordat de vermoeidheid van financiers en topmanagers genadeloos toeslaat?

Bij Imtech leek alles op de goede weg, topman Van der Aast had zijn vertrek al aangekondigd. Zijn opvolger stond klaar. Er moest alleen nog wat extra geld bij. Voor een paar geldschieters was dat te veel. Wat twee jaar eerder geen probleem was, bleek nu onoverkomelijk. Vermoeidheid. Het bedrijf stortte in.

Moment van de waarheid uitstellen

TSN Thuiszorg zuchtte al twee jaar onder verliezen en dacht dat verdere schaalvergroting soelaas zou bieden. Dat het zo groot was dat het wel gered zou moeten worden. Door gemeenten die hogere tarieven zouden betalen. Of door het ministerie van Volksgezondheid. Een misrekening, de eigenaar zette er een punt achter.

Ballast Nedam, Macintosh en V&D liepen het economisch equivalent van marathons. Dat bleken in de praktijk uitgesponnen lijdenswegen die ook zo lang kónden duren doordat banken er belang bij hebben om dreigende stroppen op grote kredieten over een langere periode te spreiden. Plotselinge faillissementen van kleine bedrijven overvallen banken, maar grote kredieten aan grote bedrijven kun je effectiever beheersen. De bank kan het moment van de waarheid nog even proberen uit te stellen, bijvoorbeeld tot de economie herstelt, zoals nu. Een bedrijf dat blijft bestaan, is altijd meer waard dan een bankroet bedrijf. En de bank heeft in economische herstel meer financiële ruimte om kredietverliezen op te vangen.

Voor de overlevers in de detailhandel, in de bouw en in de zorg zijn de staartstroppen van andere concerns het beste nieuws in tijden. Als concurrenten verdwijnen wordt hun marktpositie beter.