Hoe 2015 het jaar van de boze burger werd

Oranje, Steenbergen, Beverwaard, Geldermalsen. De lijst plaatsen waar burgers in opstand kwamen tegen azc’s, groeit. De politiek roept de onvrede over zichzelf af, zeggen deskundigen. „De participatiesamenleving is een vorm van bedrog.”

Na de commotie over de afgelaste zwemles nodigde de lokale schaatsbaan in Ede vluchtelingen uit om langs te komen voor een gratis les. Volgens een medewerker kwamen er veel positieve reacties. Foto Piroschka van de Wouw/ANP

Nu lees ik vandaag in de krant dat vluchtelingen gratis mogen zwemmen (…) Burgemeester Van der Knaap, u moet niet verbaasd zijn als ongeregeldheden zoals deze in Geldermalsen hebben plaatsgevonden ook in uw gemeente gaan plaatsvinden. 

Het is een deel van een ingezonden brief die vorige week in de Edese Post stond. Een groep vluchtelingen was uitgenodigd om te komen ‘kerstzwemmen’. Eind vorige week werd de zwemles afgelast door organisator COA, volgens dagblad De Gelderlander vanwege dreigementen, die onder meer zijn geuit in de brief. De brievenschrijver vond het erg dat hij voor of zij wél moest betalen voor de lessen van vier eigen kinderen, maar dat vluchtelingen gratis mochten zwemmen.

Tijdens de kerstdagen verschenen er op lokale en landelijke nieuwssites verontwaardigde opiniestukken. Er was kritiek op het COA, omdat het zou zijn bezweken voor dreigementen. De briefschrijver werd beschuldigd van vluchtelingenhaat. Maar waar het vrijwel nergens over ging, was over deze zin in de brief:

Ik constateer dat het gemeentelijk beleid steeds meer gaat schuren en het draagvlak bij de burger brokkelt af.

Ook tijdens demonstraties tegen opvangcentra in Purmerend, Oranje, Steenbergen en Geldermalsen ging het dit jaar niet alléén over angst voor de onbekende vluchteling. Aan de boosheid was vaak een diepgewortelde verontwaardiging over politiek gekoppeld. Als Nederland een democratie is, waarom wordt er dan niets gedaan met onze onvrede over het beleid, klonk het het steeds luider. Een Facebook-post van een vrouw uit Geldermalsen, vlak na de rellen:

De inwoners van Geldermalsen worden, wederom, buitengesloten van discussie en bijna als minderwaardig neergezet. Achter hoge hekken kijken naar genodigde poppetjes achter glas. (…) Wij maken ons grotendeels zorgen. Geef ons het gevoel dat we ertoe doen.

Die boze burger komt niet uit de lucht vallen, zegt Gabriël van den Brink, hoogleraar maatschappelijke bestuurskunde. „Hij is het symptoom van een politieke kwaal die al veel langer speelt.” Van den Brink doelt op de groeiende kloof tussen bestuurders en de samenleving.

Het is mede een democratisch probleem, denkt Van den Brink. „In hoeverre heeft men serieus geprobeerd te luisteren naar de gevoelens van burgers? Als je een moeilijk besluit wilt overbrengen, moet je overtuigend communiceren. Er zijn maatschappelijke belangen waar je rekening mee moet houden.” Over het algemeenzijn bestuurders in Nederland volgens Van den Brink erg juridisch gericht. „Dan gaat het om bevoegdheden in plaats van moreel gezag. Daar hebben hedendaagse burgers steeds minder waardering voor.”

Overvaltechniek

De overvaltechniek van sommige gemeenten, waarbij de komst van een opvang in een brief aan omwonenden als iets onvermijdelijks wordt gepresenteerd, schiet bij veel mensen in het verkeerde keelgat, zegt Marcel Boogers, hoogleraar Regionaal Bestuur (Universiteit Twente). „Burgers zijn niet gek, ze zien dat in het in sommige gemeenten anders gaat. Dat sommige burgemeesters wél weerstand bieden als het COA om een opvanglocatie vraagt.”

De participatiesamenleving is volgens de Belgische hoogleraar Paul Verhaeghe (Universiteit Gent) een zwaarwegende factor in de toenemende woede. Verhaeghe onderzoekt onder meer de invloed van maatschappelijke veranderingen op psychologische en psychiatrische moeilijkheden „De participatiemaatschappij is de zoveelste illustratie van een vorm van bedrog.” Burgers en plaatselijke overheden krijgen door de centrale overheid de verantwoordelijkheid opgelegd om taken uit te voeren binnen een strak regelsysteem, vaak met minder financiële middelen. „De autonomie waarop de lokale overheid hoopte, blijkt er niet te zijn. Dat frustreert ook.”

Wat moet de politiek in 2016 doen om het niet uit de hand te laten lopen? „Het meest voor de hand liggend is om het heel concreet aan te pakken, om mensen mee te laten beslissen”, zegt Verhaeghe. Als in een dorp of stad een azc komt moet er een representatieve groep worden samengesteld die meedenkt over opvang. „Het historische voorbeeld is dat van het besluitvormingsproces bij de energievoorzieningen in Texas in Amerika. Je kunt ervan uitgaan dat de gemiddelde Texaan kiest voor olie. Maar nadat een groep alle informatie gekregen had en zich er een paar dagen in had verdiept, zag je dat hun mening was veranderd.” Uiteindelijk kozen ze voor windenergie. „Er werd uitdrukkelijk gezegd dat hun besluit werd uitgevoerd.” Dat is volgens Verhaeghe belangrijk in wat ondertussen deliberatieve democratie heet. „Als men gratuit kan schreeuwen ontstaat er een heel andere situatie.”

Het belangrijkste bezwaar tegen deze vorm van horizontaal georganiseerde democratie is dat mensen met de touwtjes in handen de touwtjes uit handen moeten geven. Politici moeten volgens Verhaeghe leren coaches te worden in plaats van managers.

Hoe kun je je als ontevreden burger tegen de politiek verzetten? „In Steenbergen, Oranje en Purmerend is ingebonden nadat het misging. Je zou dus het advies kunnen geven: zorg dat het gruwelijk uit de hand loopt”, zegt Marcel Boogers maar half serieus. Tijdens de persconferentie over Geldermalsen gaf de burgemeester een ontwijkend antwoord, toen haar werd gevraagd naar de reden dat het asielzoekerscentrum voor 1500 mensen niet gelijk zou worden uitgevoerd.

Boogers: „Een betere tip is: organiseer je vanuit bestaande samenlevingsverbanden. Clubs, kerken, buurtverenigingen, scholen. Die hebben een bepaalde plek in de gemeenschap.’’ Je hoeft je volgens Boogers niet negatief op te stellen om succes te behalen. „Vraag bijvoorbeeld wat je kunt bijdragen. En in ruil daarvoor wil je iets. Zoals minder asielzoekers.”

Boogers heeft het idee dat de protesten van burgers tegen azc’s niet helemaal serieus worden genomen omdat gaat over „vreemdelingenangst”. „Dat is iets ongemakkelijks, daar zit niemand op te wachten.” Maar xenofobie is heel menselijk, vindt Boogers. „Je moet het niet wegmoffelen.”

Volgens Van den Brink is met de de vluchtelingenstroom een onzekerheid geïntroduceerd waardoor het protest sneller uit de hand loopt. Wat nu gebeurt, demonstraties die soms uitlopen in rellen, is zegt hij, een extreme variant van een verhaal dat zich al jaren opbouwt. „De eerste variant is niet gaan stemmen. De tweede is stemmen op een extreme partij zoals de PVV. En wat we de laatste tijd zien is de derde variant: met stenen gooien.”

Van den Brink is pessimistischer geworden over de vraag wat politici hiervan leren. „Ze maken zich drukker om het bonnetje van een beroepscrimineel dan om de zorgen of belangen van burgers.” Dat ervaren nogal wat kiezers als theater, denkt Van den Brink. „Het politieke toneel verhoudt zich moeizaam tot wat er in samenleving gaande is.”