Dronie, sjoemelsoftware, vredespianist

maakte als taalhistoricus een selectie van de woorden en uitdrukkingen van 2015. Wat was ook alweer de ‘appnek’? 

Migrantenhinder

Niets heeft Europa momenteel zo in z’n greep als de vluchtelingencrisis, ook wel de Europese migrantencrisis of migratiecrisis genoemd. De vluchtelingen komen voornamelijk uit gebieden in Zuidwest-Azië en Noord-Afrika. Vanaf april 2015, toen er in krap een week tijd ruim duizend bootvluchtelingen verdronken op de Middellandse Zee, spreekt men in dit verband van een crisis. De vluchtelingencrisis brengt veel nieuwe woorden met zich mee, zoals: asieltsunami (een voorspelbare vondst van Geert Wilders), migrantenhinder „overlast die de bewoners van een land ondervinden van vluchtelingen en andere immigranten”) en welkomwinkel. Enkele voorbeelden: „Breng je spullen naar de Welkom Winkel!” (hulpvoorvluchtelingen.nl), „Stop de asiel tsunami” (een Facebook-pagina) en „De EU sloopt Eurotunnel met ‘migrantenhinder’.” (geenstijl.nl). 

Poortjesspringer

De Dikke Van Dale kende al de hekkenspringer (een ‘wildebras’) en de klipspringer (een ‘kleine antilope, levend in de bergen van Zuid- en Oost-Afrika’), maar waarschijnlijk zal daar binnenkort de poortjesspringer aan worden toegevoegd. Je ziet ze vooral in grote steden: reizigers die over een toegangspoortje springen, om zonder geldig vervoerbewijs gebruik te kunnen maken van trein of metro.

Smartbed

Een smartbed bevat een slim matras. Sensoren in dit matras houden gegevens bij over de hartslag, het ademritme en de slaapbewegingen van degene die erop ligt. Met de bijbehorende app kunnen slapers de kwaliteit van hun nachtrust controleren. Het slimme matras behoort tot het zogeheten internet der dingen, waarbij alledaagse objecten en voorwerpen met het netwerk zijn verbonden en gegevens kunnen uitwisselen. Slim betekende lang ‘snel van begrip’, maar in combinatie met apparaten of voorwerpen betekent slim tegenwoordig: ‘voorzien van elektronica of software’.

Schoorsteenpiet

Dat Zwarte Piet kinderen geen tik meer met de roe geeft, vindt iedereen heel gewoon; die traditie is niet meer van deze tijd. Hetzelfde geldt voor de zak van Zwarte Piet: daar worden alleen nog cadeautjes en geen kinderen meer in gestopt, want die traditie is achterhaald. Maar Piet moet en zal een zwarte huidskleur houden, want dat is traditie en tradities moet je niet veranderen. In onder meer Amsterdam, Den Haag, Utrecht en Maastricht maakten ze de Pieten dit jaar wel minder zwart: de oren en neusgaten bleven wit. Voor de rest zagen de Pieten eruit alsof ze net – hoe moeilijk dat ook is – door een schoorsteen waren geklommen, met roetvegen op hun hele gezicht. Vandaar: schoorsteenpiet. Kop uit de Volkskrant: ‘Schoorsteenpieten bij landelijke sinterklaasintochten’.

Azc

De afkorting azc is niet nieuw, maar sinds 2015 weet iedereen wat er wordt bedoeld als er ergens staat geschreven of wordt gescandeerd: „azc nee!” Of: „azc, weg ermee!” Taalkundig gezien demonstreert azc twee dingen: de Nederlandse neiging om lange woorden af te korten, plus onze neiging om samenstellingen los van elkaar te trekken. De afkorting azc doet immers vermoeden dat het om een ‘Asiel Zoekers Centrum’ gaat, terwijl de correcte schrijfwijze is: asielzoekerscentrum.

KGB-loopje

De Russische president Poetin en andere ex-KGB-officieren hebben een afwijkend loopje: zij zwaaien wel met hun linkerarm, maar beduidend minder met hun rechterarm, omdat zij tijdens de KGB-opleiding hebben geleerd dat zij die hand dicht bij hun heuppistool moeten houden. Dit wordt het KGB-loopje genoemd, een kersvers neologisme met goede overlevingskansen, want wie het loopje heeft gezien zal het niet snel vergeten. Zonder twijfel krijgen we het KGB-loopje nog vaak te zien in films en televisieseries. Het bestaan van dit loopje werd ontdekt door onder anderen een neuroloog van het Radboud Universitair Medisch Centrum in Nijmegen.

Helikoptergeld

De Amerikaanse econoom Milton Friedman (1912-2006) bedoelde het als grap: prijsdeflatie kan worden bestreden door „geld uit een helikopter te gooien”, schreef hij in 1969 in zijn boek Optimum Quantity of Money. Want mensen geven helicopter money makkelijker uit en daarmee bestrijd je een recessie. Onder economen wordt helikoptergeld al langer gebruikt, maar door de economische crisis in 2015 kreeg het grotere bekendheid. De Dikke Van Dale nam het in 2015 op met als definitie: „Consumptief besteedbaar geld dat bv. via belastingverlaging aan de burgers wordt verstrekt ter stimulering van een haperende economie.”

Bed-bad-en-brooddebat

Illegalen en uitgeprocedeerde asielzoekers hebben volgens onder meer de PvdA recht op een dak boven hun hoofd, op hygiëne en op voedsel. Men spreekt in dit verband meestal van bed-bad-brood. Bad is zonder twijfel aan deze trits toegevoegd vanwege de alliteratie, maar schept een vertekend beeld: illegalen en uitgeprocedeerde asielzoekers krijgen hier geen bad om in te poedelen. De constructie bed-bad-brood dateert al van 1948 en werd toen gebruikt voor kansarme, katholieke jongeren – een doelgroep waar we ons nu bijna geen voorstelling meer van kunnen maken. Bed-bad-brood piekte het afgelopen jaar in wat wel het bed-bad-brooddebat of kortweg het bbb-debat werd genoemd. In dit debat doken woorden op als: bbb-akkoord, bbb-beleid en bbb-opvang.

Appnek

Toen iedereen zich een pc kon veroorloven, las je opeens veel over de muisarm, een neologisme uit 1994. Fysiotherapeuten specialiseerden zich in het verhelpen van deze zogenoemde RSI-klachten, bedrijven gaven preventieve cursussen. Inmiddels is de pc op z’n retour: veel mensen werken alleen nog op tablets, smartphones of laptops. Daarbij maken ze gebruik van applications, inmiddels verkort tot apps. Wie voortdurend bezig is met apps op z’n mobiele apparaat – bijvoorbeeld met WhatsApp – vergroot het risico op een appnek. Sommige medici waarschuwen zelfs voor een vergroeiing van de ruggengraat, die tot een tabletbochel kan lijden. Kleine voorspelling: zo’n vaart zal het niet lopen. Je hoort nu zelden meer iets over de muisarm en zo zal het ook gaan met de appnek, hoewel het een leuk woord is om uit te spreken.

Pastaprinter

Het Nederlandse onderzoeksinstituut TNO ontwikkelde het apparaat in samenwerking met de Italiaanse voedselfabrikant Barilla: de 3D-pastaprinter. Met dit apparaat – een wereldprimeur – kan pasta worden gemaakt in allerlei nieuwe, bijzondere vormen. Barilla en TNO presenteerden het prototype van de pastaprinter in mei op een beurs in Milaan. „De printer is nog niet op de markt”, meldde het onderzoeksinstituut, „maar zal in aanvang vooral bedoeld zijn voor bijvoorbeeld restaurants die hun klanten een bijzondere pasta-ervaring willen voorschotelen.” Pasta-ervaring is ook een nieuw woord. De komende jaren zullen we zonder twijfel nog veel meer horen over foodprinting.

Digitaal zakkenrollen

Sinds 2014 kunnen wij contactloos betalen, zoals dat wordt genoemd. Je houdt je bankpas bij een pinautomaat en zonder dat je een pincode hoeft in te voeren kan er maximaal 25 euro van je rekening worden afgeschreven. Dit kan ook via bepaalde apps op de mobiele telefoon. Sommige mensen vrezen dat zij, met name in ruimtes vol met mensen, het slachtoffer kunnen worden van contactloos of digitaal zakkenrollen. Volgens deskundigen zijn de risico’s gering, maar de eerste gevallen van digitale zakkenrollerij zijn al gerapporteerd. En gecompenseerd door de betrokken banken.

Aardbevingsstress

Groningen: je zal er maar wonen. Of een tweede huis hebben in het aardbevingsgebied. Lang beschouwden Nederlanders aardbevingen als iets exotisch, iets waar vooral arme mensen in verre landen mee te maken hebben. Inmiddels blijken wij niet alleen in staat om land uit zee te winnen, maar ook om heuse aardbevingen op te wekken. Stuitend lang ontkende de overheid dat dit iets met gasboringen te maken kon hebben. De angst voor bevingen kan stress veroorzaken die inmiddels aardbevingsstress wordt genoemd. Enkele symptomen: slaapproblemen, maagzuur, klachten in nek en schouders, pijn in de armen.

Festivaluta

Sinds 2002 betalen wij in Nederland met de euro, maar niet als je naar een festival gaat. Dan betaal je met festivaluta, zoals het in nrc.next werd genoemd: plastic Mickey-Mouse-munten die je meestal per tien moet aanschaffen. Kort voor ieder festival worden er nieuwe munten gemaakt, om te voorkomen dat ze worden vervalst. Betalen met festivalmunten is makkelijk, is het idee: het voorkomt gehannes met wisselgeld bij de kassa’s. Maar zijn festivalmunten niet hopeloos verouderd, vroeg nrc.next zich terecht af, nu we contactloos kunnen betalen?

Vredespianist

Hij kwam even in beeld na de jongste bloedige aanslagen in Parijs: Davide Martello, een 34-jarige Duitse kunstenaar die in de media de vredespianist wordt genoemd. Hij zette zijn vleugel een dag na de aanslagen neer voor het Bataclantheater in Parijs en speelde het nummer ‘Imagine’ van John Lennon. Eerder speelde hij bij demonstraties op het Taksimplein in Istanboel en op het Maidanplein in Kiev. Omdat nationalisten daar vanwege zijn spel stopten met het in brand steken van autobanden, wordt Martello ook wel de hooliganfluisteraar genoemd.

Agreekment

Half juli 2015 was het dan eindelijk zover: een definitief akkoord over nieuwe steun aan de Grieken, in ruil voor nog meer hervormingen. EU-president Donald Tusk lanceerde met een opgeluchte glimlach het agreekment (een vermenging van agreement en Greek). Anderen hadden het over een grescue, waarmee een noodlottig graccident en een rampzalige grexit waren voorkomen.

Vind-ik-niet-leuk-knop

Onder filmpjes op YouTube kun je klikken op een icoontje van een duim die omhoog of naar beneden wijst: leuk of niet leuk. Bij Facebook kan dat niet, daar kun je iets alleen liken, zoals dat heet. Maar het staat een beetje vreemd om op de vind-ik-leuk-knop te klikken als iemand schrijft: „Alweer gezakt voor mijn theorie-examen.” Of bij een bericht als: „Weg wezen al die asiel zoekers!” In september maakte Facebook bekend dat ze werken aan eenvind-ik-niet-leuk-knop. Of die er echt gaat komen is onzeker; mogelijk wordt de likeknop (een neologisme uit 2013) uitgerust met allerlei emoji’s, waarmee onder meer afkeer, ongenoegen, walging en verontwaardiging kunnen worden weergegeven. Overigens is het beeld van de duim-omhoog-of-omlaag vrij oud: in films is het vaak gebruikt om te tonen hoe Romeinse keizers gladiatoren liken of disliken.

Dronie

Later lachen wij om oude afbeeldingen van mensen die foto’s en filmpjes van zichzelf maken met een selfiestick (zo’n uitschuifstok voor je mobiele telefoon of GoPro-camera). Niet dat wij zullen stoppen met het maken van selfies: dat zal alleen maar toenemen. Maar op termijn zullen we daar kleine, persoonlijke drones voor gebruiken, die ons volgen op al onze avontuurlijke bergbeklimmingen, kanotochten, enzovoorts. Een foto die met een drone is gemaakt – het is al mogelijk – wordt een dronie genoemd, vanzelfsprekend naar het voorbeeld van selfie. Over een jaar of wat zul je mensen op straat horen zeggen: „Go dronie!” – waarna je in de lucht een zachte klik hoort.

Sjoemelsoftware

Sjoemelsoftware is software om de testresultaten van een apparaat positief te beïnvloeden. Het gaat met name om software om de CO2-uitstoot van auto’s gunstiger voor te stellen. Het woord dook op nadat in september 2015 bekend werd dat autofabrikant Volkswagen bij zo’n 11 miljoen auto’s speciale software had ingebouwd om milieu-inspecteurs te misleiden. Waarschijnlijk is sjoemelsoftware een vertaling van het Duitse Schummel-Software, dat door het Duitse tijdschrift Bild werd gelanceerd. Sjoemelsoftware werd zowel door het genootschap Onze Taal als door uitgeverij Van Dale gekozen tot woord van het jaar 2015. De Volkswagenaffaire leverde tevens het woord Dieselgate op. Toen aan het eind van het jaar bleek dat lampenfabrikanten sjoemelen met wattages, leverde dit per omgaande het neologisme sjoemelpeertje op.