Liberalisme is een kind van het christendom

De ‘uitvinding van het individu’ en het moderne westerse seculiere liberalisme zijn volgens filosoof Larry Siedentop een ‘buitenechtelijk kind’ van het christendom. Zijn boek Inventing the Individual leest als een alternatief kerstverhaal.

Het verhaal over de geboorte van het tweede, onbedoelde kind van het christendom, kent bijna niemand. Volgens Larry Siedentop (1936), een Amerikaans-Britse filosoof, is onze seculiere liberale maatschappij waarin het vrije individu het organiserend principe is, het buitenechtelijk kind van het christendom.

De „uitvinding van het individu” noemt Siedentop het zelf. Die heeft geleid tot onze westerse democratische maatschappij, waarin kerk en staat gescheiden zijn, waarin je als individu vrij bent om je eigen geweten te volgen. Dat liberale secularisme is volgens Siedentop „het geschenk van christendom aan de wereld”.

Het boek waarin Siedentop zijn verhaal vertelt heet Inventing the Individual, The Origins of Western Liberalism. Het verscheen begin dit jaar als Penguinpocket en telt 434 pagina’s: nog weinig als je bedenkt dat hij de langzame geboorte van het individu over meer dan tweeduizend jaar volgt.

Siedentop heeft een missie. Hij moet niets hebben van mensen die het westerse seculiere liberalisme als ‘onverschillig’, materialistisch, of een overtuigingsloos, waardevrij, decadent ‘niet-geloof’ afschilderen. Mensen die dat beweren, beroven West-Europa van zijn morele autoriteit, vindt hij. Ze begrijpen volgens hem niet dat de basis voor het seculier liberalisme ‘een stevig geloof’ is in de gelijkheid en individuele vrijheid van de mens als rationeel en moreel handelend wezen, verantwoordelijk voor zijn daden. En dat is volgens hem ook de basis van het christendom.

Zijn boek is prikkelend en omstreden, want in tegenspraak met de heersende opvatting dat het liberaal secularisme juist ondanks de kerk is ontstaan.

Dat een burger in een democratie vrij kan handelen en meebesturen, wordt in het algemeen gezien als een idee uit de heidense Klassieke Oudheid, afkomstig van de Grieken en Romeinen, dat in de Renaissance, na de donkere religieuze Middeleeuwen, weer in West-Europa is opgepikt. En dat in de Verlichting en daarna, na een taaie strijd tegen kerk en geloof (een „burgeroorlog” noemt Siedentop het), tot het moderne liberalisme en de moderne democratie zou hebben geleid.

Voorbestemd

Dat oude, voorchristelijke Griekenland en Rome waren helemaal niet vrij en seculier, legt Siedentop in het begin van zijn boek uit. Integendeel: het waren onvrije, streng religieuze samenlevingen, waar familie en clans de dienst uitmaakten. Elke familie was in feite een kerk, met de vader, de pater familias, als absoluut en heilig kerkvorst, en de voorvaderen als goden. Het vrije individu zoals wij dat kennen, bestond niet: iedereen had zijn vaste plaats en rol in de samenleving, niemand had iets in te brengen. Op een paar bevoorrechte ‘vrije burgers’ na, die door hun traditionele positie beslissers waren. De rest moest gehoorzamen.

Om aan te geven hoe taai zulke opvattingen en tradities zijn, haalt Siedentop het nog steeds bestaande gebruik aan dat een bruidegom zijn bruid na het huwelijk over de drempel van zijn huis tilt. Dat lijkt romantisch, maar gaat terug op grimmige familiekerktraditie: een vrouw, de bruid, verlaat de hiërarchie en bescherming van haar familie – daarbuiten heeft ze geen rechten en plichten, en is er ook geen overheid die haar beschermt – en wordt in een nieuw familiesysteem ingevoerd. In de Oudheid bestond vrijheid niet: kosmos, stad en staat, (familie)leven, alles werd bepaald door traditie en de voorvaderen, de goden. Alles was voorbestemd en lag vast. En het was een wereld waarin fundamentele ongelijkheid heerste.

Het is het christendom dat die ongelijkheid en onvrijheid op de helling zette, stelt Siedentop. En dan vooral de volgeling van Jezus, de Hellenistische Jood Saulus van Tarsus, die zich bekeerde en Paulus noemde. De apostel Paulus is volgens Siedentop een van „de grootste revolutionairen ooit”. Paulus’ interpretatie van Christus’ leer legde volgens Siedentop het fundament van ons liberaal secularisme. Want Paulus betoogde dat God er was voor iedereen in de wereld, man, vrouw, kind, slaaf – doet er niet toe – als je uit vrije wil bereid was je liefde te geven aan God. Hij haalt onder meer Paulus’ Brief aan de Galaten (3:28) in de Bijbel aan: „Er zijn geen Joden of Grieken meer, slaven of vrijen, mannen of vrouwen – u bent allen één in Christus Jezus”. Niet de familie, niet de traditie, maar je individuele vrije wil bepaalt of je gered kunt worden door de christelijke god, voor wie ieder individu in principe gelijk is.

Rationeel

Met die universele religieuze opvatting is natuurlijk nog lang niet de maatschappelijke gelijkheid en vrijheid van het individu bewerkstelligd. Siedentop legt in zijn boek uit hoe dat basisidee van gelijkheid en vrije wil van het individu door de eeuwen heen door allerlei maatschappelijke en religieuze twisten ook een maatschappelijke vertaling kreeg, in wetten en de organisatie van onze staten – vaak tegen de zin van de kerk. Hij focust vooral op de Middeleeuwen, die volgens hem ten onrechte nog vaak als duister worden beschouwd.

Zo staat hij stil bij Karel de Grote, die een groot christelijk Europees rijk stichtte, waarbij de kerken en kloosters zich wijd verspreidden. Toen dat rijk ineenstortte, en lokale heersers weer hun traditionele macht wilden uitoefenen, streed de kerk voor het behoud van zeggenschap over geloofszaken. Met eigen uniforme wetten, die afweken van lokaal traditioneel recht. Daardoor ontstond een soort scheiding van kerkelijke en wereldlijke machten, kerk en staat, die in heel Europa doorwerkte. Wereldse rechtbanken werden beïnvloed door kerkelijke jurisprudentie die, aldus Siedentop, zich ontwikkelde op basis van Paulus’ visie. De strijd om de pauselijke macht en zeggenschap in kloosters leidden tot het idee dat de macht in de kerk uiteindelijk bij de totale gemeenschap, de congregatie van gelovigen, berustte.

Die gelovige individuen konden afgevaardigden kiezen, die dan de macht bekleedden. Daarmee werd volgens Siedentop de kiem voor onze representatieve democratie geplant. Siedentop laat zien hoe moeizaam die ideeën terrein wonnen. En hoe, onbedoeld, die religieuze waarden uiteindelijk onze seculiere democratische westerse samenleving gevormd hebben.