Biologen: ongekende wintertaferelen  

Vliegende vlinders, bloeiende narcissen. Niet bijzonder, maar wél in december. Zelfs biologen zijn daarom van slag. 

Foto Istock

De winter viel dit jaar tussen 11 en 15 oktober. Toen was het in De Bilt 0 tot 3 graden. Daarna werd het ongekend zacht. Naast het fietspad komt het fluitekruid omhoog en staan de narcissen al in bloei. Geel gespikkelde veldjes: een aanblik die eigenlijk voor de lente bedoeld was.

„Ik baalde er een beetje van”, zegt onderzoeker Arnold van Vliet van de Wageningen Universiteit. Het veranderen van de natuur met de seizoenen, ‘fenologie’ in jargon, is zijn specialisme. „Op de fiets zoek ik ieder voorjaar naar de eerste bloeiende bosanemoon. Nu heb ik hem dus al gezien.” Precies een week geleden, op donderdag 17 december, zag Van Vliet de eerste bosanemoon van Nederland. Het vorige vroegterecord, uit 1958, was 27 februari.

Door klimaatverandering bloeien zulke planten al steeds vroeger dan vroeger: twee à drie weken eerder dan in 1940-1968. Maar de huidige decemberwarmte kent haar gelijke niet.

Nederlandse biologen zien ongekende wintertaferelen. De eerste bloemen van het speenkruid en de hazelaar waren er al voor Sinterklaas. Lijsters, vinken en merels zingen. Er zijn wandelende lieveheersbeestjes. En de Vlinderstichting kreeg nooit zoveel waarnemingen in december van fladderende vlinders. Dagpauwoog, citroenvlinder, kleine vos, atalanta.

In de natuur lijkt het alsof het half februari, begin maart is. De planten en heesters die nu bloeien, zijn in normale jaren de bodes van het voorjaar. Het zijn planten die al bloeien als het niet erg warm is, of als het maar korte tijd warm is geweest.

Ook in de komst van de insecten zit een patroon, legt Kars Veling van de Vlinderstichting uit. „In het voorjaar zijn dagpauwoog, citroenvlinder en kleine vos de eerste vlinders die actief worden.” Honingbijen en sommige zweefvliegen vliegen ook weer. Het zijn allemaal soorten die als volwassen insect overwinteren en niet, zoals de meeste insecten, als pop, larve of ei. Als de temperatuur stijgt – bij vlinders tot boven 10 °C – ontwaken ze uit hun winterrust. Gaat daarbij de zon schijnen, zoals nu, dan worden de vlinderlijfjes zelfs warm genoeg om te fladderen – vandaar dat ze er nu zijn.

„Dit zou wel eens heel nadelig kunnen zijn”, zegt Veling. „Het moet nu gauw koud worden, zodat de vlinders weer in rust gaan. Anders zijn ze begin januari uitgeput en sterven ze.”

Kunnen andere planten en dieren ook ‘te vroeg pieken’ door deze veel te vroege lente? „Van planten die nu uitkomen, zullen de knoppen bevriezen, als het nu heel koud wordt”, zegt Arnold van Vliet van de Wageningen Universiteit. „Tuinplanten zullen een flinke klap krijgen.” Voor de narcissen die nu massaal bloeien, is het voorjaar straks sowieso voorbij, zegt gewasonderzoeker Casper Slootweg van het planteninstituut PPO in Lisse. „Dan zijn ze uitgebloeid.”

Er zijn ook dieren die zich aanpassen aan de zachte winters. Een aantal vogels trekt niet meer naar Zuid-Europa, vertelt Albert de Jong van vogelorganisatie Sovon. In Groot-Brittannië trekken zwartkoppen niet meer weg, omdat het warmer wordt én omdat mensen ze voeren. Steeds meer kieviten bleven de afgelopen jaren in Nederland, tjiftjaffen ook. De Jong: „De tjiftjaffen doen dat met succes. In het voorjaar zijn ze de eersten om een goed territorium te bemachtigen.”

Eén vlindersoort, de atalanta, doet iets soortgelijks, weet Kars Veling van de Vlinderstichting. „Het is een trekvlinder, maar steeds vaker overwinteren ze in Nederland.”

Voor de meeste vogels en insecten is deze decemberwarmte echter niet extreem genoeg. Broedende vogels zijn er nog niet of nauwelijks. „Eén melding van jonge eendjes”, aldus fenoloog Arnold van Vliet.

„Ik moet zeggen: het komt ook doordat we nu geen broedvogels tellen”, voegt De Jong van Sovon toe. „Vanaf februari beginnen we de eileg te volgen.” Het is een opmerking die meer biologen maken: in de winter wordt nu eenmaal niet naar lentenatuur gezocht. De Jong: „We moeten onze projecten misschien eens kritisch onder de loep nemen.”

Bollenkenner Casper Slootweg heeft nog een positieve noot over het desoriënterende winterweer. Voor de bloeiende narcissen is het nu eigenlijk prettig fris. Het mag te vroeg zijn, maar: „We hebben er wel langer plezier van.”