Als iedereen denkt: het gaat beter, komt de staartstrop 

Het slot van de crisis nekt nu nog een serie bedrijven, zoals V&D. Biedt het economische herstel dan geen soelaas?

Het economisch herstel lacht Nederland toe, maar voor een reeks van grotere ondernemingen komt het slot van de crisis toch te laat. Zij zakken als dodelijk vermoeide marathonlopers in elkaar. Zij hebben alle reserves opgesoupeerd.

Ze strompelen, ze vallen. Warenhuis V&D. Schoenenreus Macintosh. Thuishulpbedrijf TSN. Drogisterijketen DA. Zij moesten de afgelopen dagen en weken uitstel van betaling aanvragen omdat de kas leeg was. Alleen al bij deze vier staan nu zeker 25.000 banen op het spel.

Niks witte Kerst. Zwarte dagen.

Zijn deze vier de laatste reeks debacles van de crisis (2008-2015)?

Bij banken staan zulke debacles bekend als de staartstroppen. Aan de staart van een diepe en langdurige economische crisis, als de groene waas van herstel gloort en de meeste ondernemers en financiers opgelucht ademhalen dat zij het gered hebben, zie je in een aantal bedrijfstakken nog een paar spectaculaire fiasco’s.

Van zulke staartstroppen waren er meer dit jaar. Zie bouwbedrijf Ballast Nedam (2.800 werknemers). Een Turks conglomeraat genaamd Renaissance heeft het ooit befaamde Ballast Nedam in een reddingactie voor een habbekrats overgenomen: minder dan 6 miljoen euro. Renaissance regelt zelf nog een kapitaalinjectie. Het Turks conglomeraat verlaagde een eerder overnamebod drastisch toen nieuwe tegenvallers opdoken. Beleggers konden daarover klagen wat zij wilden, maar financieel gezien was Ballast Nedam na diverse grote projecten die in het honderd waren gelopen gewoon op.

Een vergelijkbaar lang gerekt proces nekte afgelopen zomer het installatiebedrijf Imtech (22.000 werknemers, waarvan 4.500 in Nederland).

De detailhandel, de bouw en de thuiszorg zijn de vanzelfsprekende sectoren waar de staartstroppen zich manifesteren. Zij zijn de bedrijfstakken die toch al het zwaarst te lijden hadden onder de gevolgen van de economische malaise.

Massaal naar de Action

In deze sectoren zag je tijdens de crisis de piek van faillissementen. In de bouw en in de detailhandel gingen eerder bekende namen op de fles. Er is zoveel leegstand dat bouwers geen werk hebben. Consumenten kampten met krimpende koopkracht en deden hun aankopen van schoenen en kleren liever in webwinkels, zoals Zalando en Wehkamp. En voor de echte actie-aanbiedingen kiezen zij massaal de Action. Want elke crisis heeft verliezers, maar elke crisis heeft ook winnaars.

De staartstroppen verlopen allemaal langs bijna dezelfde, vergelijkbare lijnen. In de sector heerst malaise, maar de onderneming zit aanvankelijk nog lang niet in de gevarenzone. De reserves zijn voldoende, de marktpositie kalft wel af, maar bij concurrenten gaat het sneller.

Als de verliezen aanhouden en de aandeelhouders en de banken kribbig en kritisch worden, komen de serieuze maatregelen. Reorganisaties die banen kosten. Een nieuw ondernemingsplan. Werknemers worden onder druk gezet om een loonstop of een loonsverlaging te accepteren. Gemakkelijk te verkopen kroonjuwelen gaan de deur uit om geld vrij te maken en de banken gerust te stellen. Op basis van een nieuw ondernemingsplan en soms ook onder een nieuwe leiding vraagt het bedrijf zijn aandeelhouders om een extra kapitaalinjectie. Banken nemen de beste delen van het bedrijf in onderpand als garantie voor terugbetaling van kredieten.

Het breekpunt

Dan komt het breekpunt. Lukt het om herstel te bereiken voordat de vermoeidheid van financiers en topmanagers genadeloos toeslaat?

Bij Imtech leek alles op de goede weg, topman Van der Aast had zijn vertrek al aangekondigd. Zijn opvolger stond klaar. Er moest alleen nog wat extra geld bij. Voor een paar geldschieters was dat te veel. Wat twee jaar eerder geen probleem was, bleek nu onoverkomelijk. Vermoeidheid. Het bedrijf stortte in.

TSN Thuiszorg zuchtte al twee jaar onder verliezen en dacht dat verdere schaalvergroting soelaas zou bieden. Dat men zo groot was. Dat men wel gered zou moeten worden. Doordat gemeenten hogere tarieven zou betalen. Of door het ministerie van Volksgezondheid. Een misrekening. De eigenaar zette er een streep onder.

Ballast Nedam, Macintosh en V&D liepen het economisch equivalent van marathons. Dat bleken in de praktijk uitgesponnen lijdenswegen die ook zo lang konden duren omdat banken er belang bij hebben om dreigende stroppen op grote kredieten te spreiden over een langere periode. Plotselinge faillissementen van kleine bedrijven overvallen banken, maar grote kredieten aan grote bedrijven kun je effectiever beheersen. De bank kan het moment van de waarheid nog even proberen uit te stellen, bijvoorbeeld tot de economie herstelt zoals nu. Een bedrijf dat blijft bestaan is altijd meer waard dan een bankroet bedrijf. En de bank heeft in economische herstel meer financiële ruimte om kredietverliezen op te vangen.

Voor de overlevers in de detailhandel, in de bouw en in de zorg zijn de staartstroppen van andere concerns het beste nieuws in tijden. Als concurrenten verdwijnen wordt hun marktpositie beter.