Verkeerscontrole? Niet tegen boeven

De politie gebruikt al enige tijd verkeerscontroles om criminelen te ondervragen. Het hof ziet dat als misbruik van recht en verbiedt het.

Het gerechtshof in Amsterdam heeft de politie een opsporingsmethode uit handen geslagen. In een naar eigen zeggen „principiële uitspraak” stelde het hof maandag dat de zogenoemde ‘dynamische verkeerscontrole’ – in feite een vermomd rechercheonderzoek – neerkomt op misbruik van het recht. Een in 2013 door de rechtbank veroordeelde man, bij wie de politie tijdens zo’n ‘verkeerscontrole’ bijna één kilo wiet aantrof, werd door het hof vrijgesproken.

De politie gebruikt sinds enkele jaren verkeerscontroles als manier om veronderstelde criminelen te signaleren en te ondervragen. Onder het motto ‘vragen staat vrij’ knopen rechercheurs in uniform tijdens wat er als een verkeerscontrole uitziet, een praatje aan met bestuurders en passagiers van aangehouden auto’s. Dat is het eigenlijke doel van de controle en dat is precies waarom de rechters van het hof deze methode beoordeelden als détournement de pouvoir, misbruik van een bevoegdheid voor een niet-bedoeld doel.

Onderbuikgevoel

Bij de verkeerscontroles bleken de agenten auto’s aan te houden zonder een redelijk vermoeden dat de bestuurders strafbare feiten hadden gepleegd. Het gebeurde louter op grond van „onderbuikgevoel en ervaring” – een formulering uit het instructieboekje dat begin dit jaar onder Nederlandse politiemensen is verspreid. Twee Amsterdamse rechercheurs hebben de afgelopen jaren cursussen gegeven aan de hand van hun ervaringen. Hun cursisten kregen een lijst van zaken waarbij deze werkwijze aan de rechter was voorgelegd en vrijwel steeds goedgekeurd.

In het Amsterdamse korps is de methode sinds oktober 2013 staande praktijk. Het past in het beleid van de driehoek – burgemeester, hoofdofficier van justitie en hoofdcommissaris – om de zware (drugs)criminaliteit in de stad te bestrijden. Daarbij duikt de politie onverwachts op bij ‘sleutelplaatsen’ die criminelen frequenteren, en worden veronderstelde criminelen regelmatig aangehouden om te laten zien dat de politie op hen let.

De rechercheurs/cursusleiders waren zich er steeds van bewust dat met de ‘verkeerscontrole’ „de grens van het toelaatbare” werd opgezocht. Ze raadden hun collega’s daarom aan „een officier van justitie te zoeken die het inzicht en de durf heeft die grenzen te verkennen”. Deze formuleringen stonden in de brochure die ze bij hun cursussen uitreikten – ze zijn verwijderd uit de tekst van De Dynamische Verkeerscontrole, het ‘blauwe’ boekje dat in januari werd uitgegeven.

Het hof heeft de grens van het toelaatbare nu getrokken. De controles worden in het arrest gekwalificeerd als „strafvorderlijke fishing expeditions”. „Van daadwerkelijke controle op de naleving van de verkeersvoorschriften is geen sprake; daarin is de politie kennelijk niet geïnteresseerd. Om de schijn op te houden dat dit wel het geval is, worden een surveillanceauto en agenten in uniform ingezet.”

Het hof hoorde de politiemensen die de controle hadden uitgevoerd en die de arrestatie hadden verricht. Zij hadden in Amsterdam-West een BMW X6 aangehouden, „een heel dure auto met een Oost-Europees type op de bijrijdersstoel en een Hindoestaans/Surinaamse bestuurder, een opvallende combinatie”. Ze vroegen naar kenteken- en rijbewijs, alsof het om een reguliere verkeerscontrole ging, en hadden daarna een praatje aangeknoopt. Daarin wezen ze op het grote aantal liquidaties dat in die buurt was gepleegd. Daarom vroegen ze – vragen staat vrij – of ze de inzittenden mochten fouilleren en keken ze in de achterbak. Daar vonden ze de wiet.

„Pas door de verhoren op verzoek van de verdediging van de verbalisanten”, aldus het arrest, „heeft het hof volledig zicht gekregen op de feitelijke gang van zaken.” De verkeerscontrole, concludeert het hof, is niet alleen een „schending van het verbod op détournement de pouvoir”, maar ook een misleidingsoperatie van de rechtbank. „Het was de opsporingsambtenaren ook bekend dat het vorderen van inzage in het rijbewijs en het kentekenbewijs louter dienden om hun optreden ‘formeel’ het aanzien van een verkeerscontrole te geven. Die schijn werd niet alleen opgehouden tegenover de verdachte, maar overeenkomstig het ‘beleid’ zoals aangehouden bij de dynamische verkeerscontrole ook tegenover de rechter.”

Cassatie

De politie wilde nog geen inhoudelijke reactie geven op de uitspraak. „We willen het arrest eerst goed bestuderen”, aldus een woordvoerder. Het Openbaar Ministerie (OM) kondigde dinsdag aan in cassatie te gaan bij de Hoge Raad. Advocaat Juriaan de Vries, die met zijn collega Christian Flokstra van advocatenkantoor Meijering Van Kleef Ficq & Van der Werf de verdediging voerde, had dit wel verwacht. „De praktijk bij de politie is zozeer staand beleid en deze uitspraak is zo principieel, dat het OM tot in laatste instantie wil weten of deze methode stand kan houden.”