Zelfs het Kremlin weet niet meer hoe te reageren op pijnlijke onthullingen

De onderzoeksclub van oppositieleider Aleksej Navalny grossiert in onthullingen over corruptie. Een nieuwe affaire raakt het Poetin-systeem in het hart.

De Russische oppositieleider Aleksej Navalny. Foto ANTON BELITSKIY/AFP Foto Anton Belitskiy/AFP

Zo moeilijk is het niet wat we doen”, zegt Ljoebov Sobol.

„Gewoon een kwestie van doorzetten.”

We zitten in een kantoor in een van de gloednieuwe zakencentra die in Moskou uit de grond zijn gestampt – vóór de crisis. Buiten staan hooggehakte meiden te roken met jongens in scherp gesneden pakken.

Hier huist de ‘Stichting voor de Bestrijding van Corruptie’ (Russisch afgekort als FBK), de onderzoeksclub van oppositieleider Aleksej Navalny. Op 1 december publiceerde FBK een geruchtmakende film over de criminele praktijken van de twee zonen van Ruslands hoogste magistraat, procureur-generaal Joeri Tsjajka. Drie weken later dreunen de onthullingen nog na, hoewel de staatsmedia geprobeerd hebben de film te negeren.

Ljoebov Sobol (28) is een van de jonge onderzoekers die het criminele netwerk rond Artjom en Igor Tsjajka hebben blootgelegd. De vraag aan haar was hoe het kan dat FBK steeds weer met nieuwe onthullingen komt. Simpel, vertelt de juriste. Door uitputtend onderzoek in openbare bronnen: bedrijfsregisters, het kadaster, sociale media. Ruslands elite doet verrassend weinig moeite om corrupte praktijken te verhullen, zegt ze.

„Men is niet gewend om verantwoording af te leggen.”

Goede onderzoeksjournalistiek moet je in Rusland met een kaarsje zoeken. De grote tv-zenders staan onder staatstoezicht. Onafhankelijke media als de zakenkrant Vedomosti of internetportaal RBK zuchten onder de economische crisis. Maar Navalny’s stichting FBK – nog geen 30 medewerkers – maakt corrupte overheidsdienaren het leven zuur. Het afgelopen jaar onthulden Ljoebov en haar collega-onderzoekers dat minister Sergej Sjojgoe van Defensie een enorm paleis in Japanse stijl had laten bouwen aan de rand van Moskou. Ook publiceerde FBK over de peperdure horloges van Poetins woordvoerder Dmitri Peskov (enkele malen zijn jaarsalaris) en diens huwelijksreis op een van de duurste jachten ter wereld.

De connecties van papa

En nu is er het schandaal rond de Tsjajka’s. In de documentaire Tsjajka. Crimineel drama in vijf delen laat FBK zien hoe de twee zonen van de procureur-generaal connecties binnen het OM misbruiken voor een netwerk van corruptie en misdaad. De FBK-onderzoekers onthullen dat de vrouw van de plaatsvervangend procureur-generaal een bedrijf runt met de leiders van één van de beruchtste bendes uit de recente Russische geschiedenis. En ze reconstrueerden hoe zoon Artjom Tsjajka de OM-connecties van papa gebruikte om zich staatsbedrijven toe te eigenen, zoals een scheepvaartbedrijf in Irkoetsk. Na ‘problemen’ met justitie werd de directeur dood gevonden in zijn garage (er zijn aanwijzingen voor moord), werden de schepen verpatst en verhuisden de miljoenen naar Zwitserland.

De affaire raakt het Poetin-systeem in het hart. Onafhankelijke rechtspraak bestaat niet in Rusland: het Kremlin zet routineus het OM in om onwelgevallige elementen (zoals de oppositie) monddood te maken. Oppositieleider Navalny is al twee keer veroordeeld. Vorige maand werd bekend dat het OM een nieuwe zaak begint tegen voormalig oligarch en Kremlin-criticaster Michail Chodorkovski – niet wegens corruptie dit keer, maar wegens moord.

Maar nu is het OM zelf te kijk gezet als een criminele organisatie en weet het Kremlin niet goed hoe het moet reageren. Uiteindelijk was het de procureur-generaal zelf die in de tegenaanval ging. In een lange verklaring stelde Joeri Tsjajka dat de film is gefinancierd door een Westerse partij.

Die suggestie tovert een glimlach op de lippen van Ljoebov Sobol. FBK kijkt wel uit, zegt ze: organisaties die buitenlands geld ontvangen kunnen worden bestempeld als ‘buitenlandse agent’, en worden opgeheven. Navalny’s onderzoeksclub drijft daarom op donaties vanuit de Russische bevolking. „We nemen zelfs geen giften aan van Russen in het buitenland”. Het gevolg is een nijpend geldgebrek. Er zijn maanden dat Sobol en haar collega’s geen loon krijgen. „Als je hier wilt werken, moet salaris niet het belangrijkste zijn”, zegt ze monter. Je moet ook tegen een stootje kunnen: bij vrijwel alle medewerkers heeft justitie al huiszoeking gedaan.

Zo doet FBK wat de journalistiek zou moeten doen: de macht controleren. Maar de medewerkers zijn niet neutraal. FBK is nauw gelieerd aan Navalny’s ‘Vooruitgangspartij’ en dus aan de ‘Democratische Coalitie’, de alliantie van oppositiepartijen die volgend jaar de parlementverkiezingen in gaat. Ljoebov Sobol doet ook mee aan de primers, waarmee de kieslijst wordt vastgesteld.

„Als je elke dag dit werk doet, dan begrijp je dat je iets moet doen.”