Rugpijn in VS? Slik de opiumpil

Opiaten zijn een epidemie in de VS, dankzij de farmaceutische industrie. Europa wordt de volgende markt.

Dokter Joan Jaszcult werd in 2005 aangeklaagd vanwege het illegaal voorschrijven, namens een smokkelbende, van de pijnstiller Oxycontin.
Dokter Joan Jaszcult werd in 2005 aangeklaagd vanwege het illegaal voorschrijven, namens een smokkelbende, van de pijnstiller Oxycontin. Foto Tony Kurdzuk/HH

Natuurlijk hebben American football-spelers pijnstillers nodig. De sporters bezorgen elkaar elke week welbewust hoofdpijn en gebroken botten. Maar topspeler Ray Lucas (43) had tijdens zijn loopbaan van 1996 tot 2002, gepaard met een eindeloze reeks blessures en hersenschuddingen, niet genoeg aan een paracetamolletje. Hij kreeg permanent zware pijnstillers voorgeschreven.

Voordat hij het doorhad was Lucas verslaafd. Hij slikte soms 80 pillen per dag, gemiddeld 800 per maand. Wanhopig en in de war overwoog hij meermalen suïcide, geen ongebruikelijke reactie.

„Ik had het geluk dat iemand me redde”, zei Lucas in de documentaire Casualties of the Gridiron. Met hulp van zijn familie ging Lucas in rehab, zijn verslaving werd als een ziekte behandeld in een kliniek. Nu is hij een sportcommentator die onophoudelijk waarschuwt tegen de ‘verslavingsepidemie’ die door de Verenigde Staten raast. „Dit probleem reikt verder dan de sport.”

Ook president Barack Obama en de Republikeinse presidentskandidaat Carly Fiorina begonnen er onlangs over. Obama luidde de noodklok toen hij aankondigde dat artsen bijgeschoold moeten worden, terwijl de hulp voor verslaafden zal worden uitgebreid. Fiorina heeft op verkiezingscampagne verteld over de overdosis pijnpillen en heroïne die haar dochter Lori op 35-jarige leeftijd fataal werd.

De epidemie van pijnstillerverslaving is niet langer te negeren. Pijnstillers op basis van opium worden steeds vaker voorgeschreven. Niet alleen aan terminale patiënten met ondraaglijke pijn, ook aan veel gezonde Amerikanen met last van een verstandskies of lage rugpijn. Ze kunnen verslavend zijn, en vormen bovendien vaak de opmaat tot heroïnegebruik.

De afgelopen twintig jaar zijn duizenden Amerikanen omgekomen door verslaving aan zware pijnstillers en andere, op opium gebaseerde middelen. Sinds kort zijn niet langer verkeersongelukken, maar deze vorm van verslaving de belangrijkste doodsoorzaak in de VS. Dat betoogt Prop (Physicians for Responsible Opioid Prescribing), een groep bezorgde artsen.

Pilletjes van oma

Hoe ernstig het probleem is, blijkt ook uit onderzoek van de economen Angus Deaton en Anne Case van Princeton University. Zij analyseerden gezondheidsdata en concluderen dat het niet goed gaat met blanke Amerikaanse mannen tussen de 45 en 54 jaar. Belangrijkste oorzaak is de verslaving aan pijnstillers: overdoses, zelfdoding en gerelateerde kwalen.

„Sinds het begin van de epidemie zijn een half miljoen mensen overleden die niet dood hadden moeten zijn”, zegt psychiater Andrew Kolodny, toonaangevend expert opiatenverslaving. Hij klinkt bezorgd. „We hebben al lang bewijs dat deze pillen niet onschadelijk en vaak niet effectief zijn. We weten ook dat het níét vooral om experimenterende jongeren gaat die nu en dan de pilletjes van oma pikken.”

De wetenschapper is bestuurslid van Prop en Chief Medical Officer van Phoenix House, een landelijk netwerk van behandelingscentra voor verslaafden. Hij is blij met het onderzoek van Princeton, het probleem staat nu in de schijnwerpers.

Voor opiaten is ook in Amerika een recept nodig. Tot midden jaren 90 werden deze medicijnen uitsluitend onder strikte controle gebruikt voor palliatieve zorg, of voor korte tijd na een zware operatie. Kolodny: „We wisten al hoe verslavend dit is. Oppassen, was het devies.”

Maar in 1996 kwam OxyContin op de markt. Dit zware middel heeft een timed release: de patiënt neemt elke twaalf uur een pil, die geleidelijk werkt. Volgens Kolodny – en een groeiende groep medecritici – lieten artsenorganisaties, politici, beleidsmakers en toezichthouders in Washington zich inpakken door de farmaceutische industrie. De medische wereld ging mee in het idee dat pijnbestrijding met opium breed toegankelijk moest worden.

Nieuwe heroïneplaag

De markt voor OxyContin en andere opiaten is sindsdien explosief gegroeid. Fabrikanten ontkennen dat opiaten uitzonderlijk verslavend zijn. Zij betogen dat artsen en gebruikers goed moeten opletten, zoals bij elke controlled substance. Maar volgens Kolodny beseffen dokters en patiënten vaak onvoldoende wat de risico’s zijn.

De slachtoffers vallen uiteen in twee groepen, legt hij uit. Jongvolwassenen experimenteren ermee, en gaan vaak snel over op heroïne, wat makkelijker te krijgen is. Want de meeste artsen zijn nog altijd voorzichtig met het voorschrijven aan jonge patiënten. Vaak is de verslaving al gauw een feit, maar de pillen zijn duur op de zwarte markt. Dan worden andere opiumdrugs aantrekkelijk. Zo dragen de pijnstillers bij aan de ‘nieuwe’ heroïneplaag. Televisiezender CBS omschreef het als ‘de grootste drugsepidemie van dit moment’, die vooral slachtoffers maakt onder de middenklasse in suburbs.

Middelbare, witte Amerikanen van boven de 45 jaar vormen de groep waarover experts zich nu het meeste zorgen maken. Zij kunnen makkelijk een ‘lopend recept’ krijgen, met oneindige herhalingen. Bij pijn zijn nu eenmaal opiaten nodig, denken zij zelf en hun artsen, daartoe aangespoord door de farmaceutische industrie.

Kolodny wijst erop dat deze medicijnen meer dan 100.000 Amerikanen fataal zijn geworden sinds Obama’s aantreden in 2009. „Het is mooi dat de president erover praat. Maar waarom pas in het voorlaatste jaar van zijn ambtstermijn?” Het doet Kolodny denken aan oud-president Ronald Reagan. Pas laat in zijn tweede termijn begon hij midden jaren 80 over hiv en aids. „Toen waren duizenden al dood.” Aandacht van het Witte Huis kan levens besparen – toen en nu, betoogt Kolodny.

Dat juist blanken slachtoffer zijn, heeft een ironische oorzaak. Uit onderzoek blijkt dat artsen veel sneller zware medicijnen voorschrijven aan blanken dan aan minderheden. Dat is wel begrijpelijk, zegt Kolodny. Drugsverslaving was voorheen vooral een probleem onder arme, Afro-Amerikanen en Spaanstalige Amerikanen. Zij worden gezien als dé risicogroep, en dat heeft dokters huiverig gemaakt. Dankzij die ervaring lijden de traditioneel kwetsbaarste groepen nu niet onder deze epidemie. Kolodny: „Minderheden zijn beschermd door onze neiging om te stigmatiseren op basis van huidskleur.”

Nu vreest hij ‘Amerikaanse toestanden’ in Nederland en andere EU-landen. Farmaceutische bedrijven als het Britse Mundipharma pleiten voor een uitbreiding van opiatenafzet in Europa. Ze wijzen naar de VS als lichtend voorbeeld, daar zou pijn wél adequaat worden bestreden.

Kolodny erkent dat in sommige delen van de wereld, zoals Afrika, de behoefte bestaat aan betere toegang tot opiaten. Maar hij hoopt wel dat artsenorganisaties en beleidmakers in Brussel en Den Haag inzien dat Amerika het slechtst denkbare voorbeeld is.

‘Big pharma’

Door farmaceuten worden de Amerikaanse critici afgeschilderd als doemdenkers die ‘pijnbestrijding met compassie’ willen tegenhouden, vertelt hij. De campagnes van big pharma zijn volgens Kolodny veelzijdig. Er wordt niet alleen geadverteerd, ook gaat er gericht geld naar geneeskundeopleidingen, artsenorganisaties en huisartsenpraktijken. „De dokter krijgt van alle kanten te horen dat opiaten de enige goede manier zijn om hardnekkige pijn aan te pakken.” De risico’s van ‘gewone’ pijnstillers zoals Advil, Tylenol, Aleve en Paracetamol – die zouden onder meer gauw maagbloedingen veroorzaken – worden overdreven. Net als de voordelen van opiaten. Kolodny zucht. „Als de voorstanders van opiaten slagen, garandeer ik dat jullie dezelfde epidemie te wachten staat.”

Dat is iets wat de voormalige American-footballspeler Ray Lucas niemand toewenst. „Ik dacht dat zelfmoord de enige manier was om onder de verslaving uit te komen”, zei hij in The New York Times. Lucas is nu al jaren clean en treedt op als boegbeeld van dit nieuwe medische probleem. „Pijnstillerverslaving is een chronische ziekte, die je kunt behandelen.”