‘Ik probeer de waanzin te ontstijgen’

De kunstenaar maakte ‘The Fish Pond Song’, geïnspireerd op de ‘Tuin der lusten’. „Een wereld waarin het niet duidelijk is wie wiens vijand is.”

Beelden uit video-installatie The Fish Pond Song, van Jeroen Kooijmans in Stedelijk Museum Den Bosch.

Hij geeft niet met rechts, maar met links een hand. Hij wacht zijn bezoekers staand op, krukken in aanslag, maar als hij ergens naartoe wil, neemt hij de rolstoel en vraagt je te duwen. Jeroen Kooijmans (Schijndel, 1967) is weinig bespaard gebleven bij de productie van zijn magistrale drieluik The Fish Pond Song, een gigantische video-installatie die afgelopen weekeinde werd geopend in het Stedelijk Museum in Den Bosch.

Tien jaar lang heeft de kunstenaar gewerkt aan zijn losjes op Jeroen Bosch’ Tuin der Lusten geïnspireerde drieluik. Krap twee weken geleden viel Kooijmans van een wegglijdende trap tijdens het werk aan het dak van een van de gebouwen in de installatie, een kerktoren van vier meter hoog. Hij brak zijn knie en kneusde zijn polsen en zijn ribben. Vanaf een ziekenhuisbed moest hij zijn expositie inrichten. Vierentwintig nieuwe films en één oude zijn er te zien. Er zijn ‘huizen’ die als oesterschelpen in- en uitklappen. Tommy Wieringa schreef gedragen teksten in een zeer complexe audiotour.

Aan ieder uur film dat in Den Bosch wordt getoond, is honderd uur filmen voorafgegaan. „Hele jaargangen heb ik weggegooid”, zegt Kooijmans. „Ik kan de hele dag héél veel héél slechte ideeën krijgen. De kunst is om dat ene, goede idee te grijpen en aan de slag te gaan. Dat ik ’s ochtends om 5 uur opsta, is geen keuze; dat ik morfine slik tegen de pijn evenmin. Ik moet. Als ik niet heel hard aan een project werk, geloof ik er gewoon niet in.”

The Fish Pond Song is ondanks zijn gigantische formaat een etherische lofzang in drie delen geworden op leven dat nooit zo zwart is dat er niet ergens een lichtstraal flonkert. En toch begint het werk met angst en met oorlog: de aanslag op de Twin Towers op 11 september 2001 en de daarop volgende War on Terror die George Bush uitriep.

Kooijmans: „Ik was op 1 september toegelaten tot het PS1-programma van het MoMA in New York met een voorstel om tussen de twee torens van het World Trade Center hangende tuinen te maken.” Hij lacht schamper. „Dat project kon meteen de keukenla in.”

Een periode van diepe vertwijfeling volgde. „Bush schilderde met zijn War on Terror alles zwart-wit af, maakte de mensen wijs dat je Bin Laden en zijn aanhangers met bommen uit hun grotten kon verjagen.” Kooijmans wist niet meer wie nu waar fout zat. „Ik probeerde die waanzin te ontstijgen en begon met neutraal terrein.”

Dat neutrale terrein werd de Bommelerwaard en de overstroomgebieden van de rivier de Maas, op een steenworp van het huis van zijn ouders gelegen. Hier ontstond een imaginaire oorlog, waarbij gevaar dreigt, iedereen beschutting zoekt, sluipend en tastend door water en rietpluimen. Daar ook doken drie nimfen, gratiën of – religieuzer – drie maagden uit het water op. Die maagden zijn: „Net als in Bosch’ Tuin der Lusten, bron van hoop en verlangen in een wereld waar het niet duidelijk is wie precies wiens vijand is.”

Deel twee van The Fish Pond Song filmde Kooijmans in een vallei bij de Donaubocht in het noorden van Hongarije. In deze tweede ruimte van de tentoonstelling dwalen zwarte geesten in een eindeloze loop rond, ze lossen op in vuur en verschijnen opnieuw tussen de bomen. Deel drie is een adembenemende onderwater-choreografie in het azuurblauwe water rondom Curaçao. „In dat water”, zegt Kooijmans, „ligt het begin van nieuw leven, een nieuw land dat wordt gebouwd. Onder water. Jazeker, waarom niet? Jeroen Bosch liet in zijn panelen immers ook vissen door de lucht vliegen.”