Acht tips om het kerstdiner te overleven

Zie je nu al op tegen het kerstdiner met je familie? De politieke discussies, de oude koeien, de ongemakkelijke stiltes? Tips om je te wapenen tegen ondraaglijke ergernis.

Illustratie Anne van Wieren

Veel mensen zien op tegen een kerstdiner met familie. Want wat moet je doen als er ruzie komt over een familiekwestie, of over Zwarte Piet, terrorisme of het vluchtelingenprobleem? Wat moet je doen als er steeds stiltes neerdalen over tafel omdat het gezelligste type in de keuken bezig is? Als er nieuwe aanhang is meegekomen die duidelijk niet in de familie past, of die je echt niet mag? En hoe te reageren op dat ene familielid dat altijd kritiek op jou heeft? 

Het grote probleem op dat soort avonden is dat we familie en schoonfamilie niet zelf uitkiezen, zegt de Utrechtse sociaal psycholoog Esther Kluwer, gespecialiseerd in conflicten, wraak en vergeving in (ex-) partnerrelaties. „In tegenstelling tot onze partner en vrienden.” Daarvoor hebben we meestal mensen uitgekozen die op ons lijken, zegt Kluwer. „Dat vinden we aantrekkelijk, omdat het prettig is als iemand dezelfde smaak heeft, of hetzelfde gevoel voor humor.” Met mensen die andere meningen, normen en waarden hebben, heb je meer conflicten – dat kan dus bij (schoon)familie het geval zijn. „Bovendien kan er ‘oud zeer’ in de familierelaties opspelen. En dan staat er ook nog eens druk op omdat het een gezellige avond moet zijn.” Ga er maar aan staan.

Hoe overleef je zo’n avond? Letterlijk? Dat lijkt overdreven gesteld, maar Amerikaans onderzoek uit 2010 liet zien dat tijdens Kerst meer mensen overlijden dan anders. En de onderzoekers wezen op verhoogde psychologische stress tijdens de feestdagen als een plausibele (maar nog niet onderzochte) oorzaak. Ter geruststelling: een andere (ook onbewezen) mogelijkheid was dat er misschien mensen zijn die hun eigen nakende dood een paar dagen kunnen uitstellen omdat ze de Kerst zo graag willen halen.

Daarmee komen we meteen op de waarde van de onderstaande tips, en van advies überhaupt. Het eerste grote probleem met advies is dat het niet altijd algemeen werkt. Wat de een helpt, is nog niet goed voor de ander. En het tweede grote probleem is: wie advies van iemand krijgt, belandt daarmee in een ondergeschikte positie – de positie van iemand die het kennelijk nodig heeft om te zien hoe een ander iets ziet, de positie van iemand die hulp nodig heeft. Daar kan niet iedereen even goed tegen. Sommigen worden er onzeker van, anderen chagrijnig – die wijzen het hele advies af. Maar dat is ook weer zonde, want er kán natuurlijk best iets inzitten.

Daarom eerst even een metatip: benader adviezen altijd alsof ze niet voor jou persoonlijk bedoeld zijn, maar voor een ander. Dan kan het leuk worden – bedenk maar eens hoe fijn het is om probleempjesrubrieken te lezen. En kijk bij elk advies dat je hoort, aan wie dan ook en in welke context dan ook, of je er zelf iets aan hebt. Zo gaf psychogerontoloog Huub Buijssen laatst in de Volkskrant de tip om je bij elk bezoek aan een dement familielid te gedragen alsof je verliefd bent, want daar wordt iedereen blijer van. Dat is misschien best iets om tijdens het kerstdiner uit te proberen op je altijd klagende vader of je zeurende zusje.

Dat is hoe je met advies moet omgaan: spaar tips, liefst tips voor andere mensen, probeer ze uit, en leer van wat er gebeurt. Zie je niks in een bepaald advies? Dan kun je ook nog gewoon het tegengestelde proberen.

Deze tips vinden wij het uitproberen waard tijdens het kerstdiner met de familie:

1. Doe normaal

Blijkbaar vind je dat je bij dat kerstdiner moet zijn, zegt psycholoog Esther Kluwer, anders ging je niet. Dus doe normaal. „Vriendelijk en beleefd zijn, geen gevoelige thema’s aansnijden… Het is voor de gastheer of gastvrouw niet leuk als er ruzie is, dus maak geen ruzie. Iemand anders veranderen lukt meestal niet, maar je kunt het gedrag van anderen wel sturen met je eigen gedrag: vriendelijk gedrag roept een vriendelijke reactie op en vijandig gedrag roept vijandig gedrag op.”

2. Drink niet te veel alcohol

Alcohol verlaagt de zelfcontrole, zegt Kluwer. „Daardoor kun je je emoties minder goed reguleren. Als het gezellig is, is dat geen probleem, maar als er spanningen zijn dan kan alcohol de boel op scherp zetten. Irritatie slaat bijvoorbeeld makkelijker om in boosheid als je minder zelfcontrole hebt.”

3. Wordt het moeilijk, stel je dan op als onderzoeker…

Daar kwam Elizabeth ‘Eat, Pray, Love’ Gilbert mee, tijdens een interview over haar nieuwe zelfhulpboek Big Magic (over de kunst van creatief leven): „Doe alsof je een wetenschapper bent. Observeer: ‘oh, dit mannetje en dit vrouwtje maken ruzie en dit vrouwtje consumeert daar alcohol bij’.” Dat kan met alles waar je je aan zou kunnen ergeren. Geestig, dat tienjarige meisje steekt het tafelkleed in brand. Interessant, haar vader geeft haar extra chocoladetaart als afleiding. Als je je als onderzoeker opstelt, zet je jezelf gevoelsmatig op een afstand, en daardoor voel je minder emoties. Daarom moet je dit ook alleen doen als het echt ongezellig wordt. Tenzij je een groot liefhebber bent van het observeren van ruzies – dan kun je nog wat olie op het vuur gooien en daarna tevreden achterover leunen en toekijken.

4. …of zie het als een toneelspel

Een andere manier om jezelf gevoelsmatig op afstand te zetten, is door de hele avond als improvisatietoneel te beschouwen. Bijkomend voordeel daarvan is dat je je eigen rol kunt kiezen en verschillende soorten gedrag kunt uitproberen. Bedenk wel dat improvisatietoneel het leukst is als je meegaat in wat de andere ‘spelers’ zeggen, anders blokkeer je de ‘scène’. En dan kun je alsnog ruzie krijgen. Maar goed, dan kun je altijd nog doen alsof dat bij het toneelstuk hoort.

5. Wees niet verbaasd als mensen zich gedragen zoals altijd

Nog een tip van Elizabeth Gilbert: „Mensen roepen vaak dat ze niet konden gelóven wat iemand zei – terwijl het helemaal niet zo ongelooflijk is, want die persoon zegt dat al 25 jaar om de 10 minuten. Wees niet geschokt of verbaasd als mensen zich precies gedragen zoals ze zijn. Laat het gaan.” Hoe dat ‘laten gaan’ dan moet als je je gekwetst voelt? Zie tip 6.

6. Probeer bij een persoonlijke aanval de judotechniek toe te passen

Als je aangevallen wordt, vloer je opponent dan met z’n eigen uitspraak. Vergroot de woorden uit. Gilbert: „Dus als iemand zegt: ‘wat ben je weer laat’, dan zeg je: ‘ja, dat klopt, ik kom altijd te laat – ik was te laat bij mijn eigen geboorte en ik ga te laat komen bij mijn eigen dood’.” Bij familie wéét je vaak al welke kritiek je kunt verwachten, dus eventueel kun je zelfs een snedig antwoord voorbereiden. „Het gaat er allemaal om niet zo geraakt te worden”, zegt Gilbert. Voel je je toch onprettig getroffen, probeer daar dan weer als een onderzoeker naar te kijken. „Nieuwsgierig, geïnteresseerd: op welk knopje heeft deze persoon eigenlijk gedrukt?” Misschien lukt het diegene dan de volgende keer minder goed om je te kwetsen.

7. Vraag mensen naar leuke dingen

Valt het stil? Vraag je tafelgenoten waarover ze op dit moment het meest enthousiast zijn in hun leven – ook dat is een tip van Elizabeth Gilbert. Ze vraagt het aan bijna iedereen die ze tijdens haar boekpromotietour tegenkomt, want je krijgt altijd leuke en verrassende gesprekken. Een visagiste in Canada liet bijvoorbeeld alle borstels en kwasten uit haar handen vallen, toen Gilbert met de vraag kwam, en riep uit: „Ze hebben water gevonden op Mars!” (En dan moet je natuurlijk niet meteen terugroepen: „Dat wisten we allang!” Dat zou ongezellig zijn.)

8. Ga naar de keuken

Komen de gesprekken aan tafel echt niet op gang, ga dan naar de keuken. Vaak is de kok degene die iedereen heeft uitgenodigd én meteen ook de gezelligste persoon. En anders staat in de keuken in elk geval de drank. Misschien staan er ook de andere gezellige mensen die zich van tafel hebben laten weglokken. Bouw een leuk feestje midden in een minder leuk feestje. Avonden waarop dat lukt zijn vaak de beste avonden, alleen al door het contrast.