Column

De vicieuze cirkel van het populisme

Het populisme is als een langzaam opkomende vloed. Bij stukjes en beetjes blijft het de gevestigde orde van het democratische Westen verder overspoelen. Donald Trump is nog altijd de populairste Republikeinse kandidaat voor het presidentschap. Volgens recente peilingen is de PVV van Geert Wilders hier de grootste partij. In Frankrijk houdt Marine Le Pen ondanks een minder resultaat bij de laatste verkiezingen een aanzienlijke aanhang. In Zwitserland, Zweden, Hongarije is populistisch rechts in opmars. Langzamerhand groeien er verhoudingen waarin er goede reden is om de vraag te stellen of het Westen een nieuwe toekomst tegemoet gaat waarin het met onze ouderwetse democratie gedaan is.

Wat is daarvan de oorzaak? Het is gebruikelijk om de populistische leiders de schuld te geven. Maar zoals in ieder drama zijn er ook hier twee partijen. Het populisme heeft de strijd aangebonden met de gevestigde politieke elite, nadat die in een proces van tot nu toe onstuitbaar verval terecht was gekomen. Dat is misschien al meer dan een halve eeuw geleden begonnen, toen de oude ideologieën hun kracht begonnen te verliezen. Het communisme verdwenen, de confessionele partijen hebben met het verval van het geloof hun overtuigingskracht verloren en liberalen en socialisten zijn tot een nondescript conservatief rechts en links vervallen.

Tegelijkertijd is de samenleving ingewikkelder geworden. Een gevolg daarvan is dat voor grote vraagstukken geen eenvoudige ideologische oplossing meer bestaat waardoor bij een groeiend aantal kiezers de sluimerende radeloosheid toeneemt. En dan komt er van tijd tot tijd een uitbarsting. Nu is een van de belangrijkste oorzaken de vluchtelingencrisis. In Geldermalsen wil de overheid een centrum voor 1500 vluchtelingen vestigen. Dat stuit op fel verzet en er ontstaan rellen. Het hele drama komt op de televisie wat veel kijkers in hun mening bevestigt dat de regering ‘maar wat doet’.

Dit is niet meer dan een symptoom van de crisis die overal in het Westen door de vluchtelingen is ontstaan. Een andere oorzaak is de steeds manifester wordende aanwezigheid van de terreur, uitgeoefend door de Islamitische Staat. Ook hier is de gevestigde orde in feite op de grens van radeloosheid. Wat is onze verdediging tegen de terreur? Het hele gebied van IS platbombarderen, opperde Ted Cruz, een van de Republikeinse presidentskandidaten. Het ligt in de lijn van Trump die voor alle moslims de grenzen wil sluiten en er is ook duidelijk verwantschap met het ‘minder Marokkanen’ van Wilders. Maar zijn die denkbeelden uitvoerbaar, en zo ja, zou dat helpen? Het theoretisch radicalisme is ver verwijderd van de praktische uitvoerbaarheid en alleen al daardoor werkt dit populisme zelfgenererend. Dat wordt door de massa’s beseft waardoor het extreme denken weer wordt versterkt.

Ook in de vreedzame sectoren van het openbare leven zijn er klachten. De treinen rijden niet op tijd en zijn te vol. We hebben net de ‘Teeven-deal’ achter de rug met een Kamerdebat waarin de premier geen voorbeeldige rol speelde. De EU is een ander onderwerp. Het publieke wantrouwen tegen de eens met geestdrift begroete alliantie groeit en er is geen politieke partij die dat wil of kan compenseren. ‘Boze burger’ is de uitdrukking van deze eeuw. We hebben een stadium bereikt waarin de oude gevestigde orde in verval verkeert. Het populisme werpt zich op als alternatief, met revolutionaire denkbeelden die in de praktijk onuitvoerbaar zijn. Maar dat wordt door de groeiende aanhang niet beseft. Hoe dit zal aflopen valt niet te voorspellen.