Over koppen en de lokroep van de overtreffende trap

Koppen zijn herauten die in een paar woorden het nieuws door het dorp roepen, of portiers die passanten de show in proberen te krijgen. In de beknopte wereld waar ze wonen, zijn feiten net iets steviger, contrasten harder en, om met de historicus te spreken, de kleuren van het leven net feller dan in het artikel waar de lezer naartoe wordt getrokken. In Amerika heet dat headline truth – ook nuttig bij de rechter.

Koppen maken is dus een kunst die een beroep doet op taalvaardigheid, creativiteit en het vermogen feiten compact maar betrouwbaar samen te vatten. Dat geldt zeker nu de media een vechtmarkt zijn geworden om aandacht.

Van de NRC-kranten was nrc.next, bedoeld voor een jonger, mediawijs publiek, het meest vrij en speels met koppen (valkuil: schoolkranthumor), NRC Handelsblad eerder ernstig en zakelijk (valkuil: stoffigheid). Nu de kranten (en site) naar elkaar toegroeien, vervaagt dat onderscheid. Koppen zijn prikkelender, de herauten roepen wat harder.

Dat gaat vaak goed, maar niet altijd. Hier volgen een aantal koppen die volgens lezers minder geslaagd waren. Ook al om te laten zien dat zij de woorden in een kop, vaak binnen luttele seconden gemaakt, op een goudschaaltje wegen – en er soms veel achter zoeken.

Te kort door de bocht: Tusk botst met Britten over geld migranten (8 december). Op zichzelf een goeie, harde nieuwskop (met werkwoord, fijne cadans en alliteratie, ‘botst met Britten’). Alleen, het bericht meldde dat Tusk, voorzitter van de Europese Raad van regeringsleiders, in een brief wees op „substantiële politieke verschillen” tussen regeringsleiders over de Britse plannen. Botst hij dan met de Britten? Integendeel, hij hoopte juist nog, aldus het bericht, „op een akkoord”.

Alarmwoorden. Een lezer maakte bezwaar tegen Brit, vrij uit Guantánamo: ‘terrorist moet oprotten’ (14 december). Dat sloeg op uitspraken van de Brit Shakir Aamer in The Mail on Sunday na zijn vrijlating uit het kamp op Cuba. De lezer wijst erop dat Aamer het woord terrorist helemaal niet in de mond neemt. En schrijft: „Ik hoop dat we ervan uit mogen gaan dat deze krant niet wordt geschreven en opgemaakt met het beeld van ‘wij’, de beschaafden, tegen ‘hen’, de ‘terroristen en koppensnellers’.”

Koppensnellers en -knutselaars zullen wel eens botsen, maar zoveel zit er niet achter. Uit de rest van het stuk blijkt dat Aamer met de uitspraak doelt op Britse moslimjongeren die zich aangetrokken voelen tot IS en in Engeland aanslagen plegen. The Mail on Sunday kopte boven het interview: ‘Jihadis must get the hell out of Britain’. Het woord terrorist lijkt me dan niet onredelijk. Voor Nederlandse lezers is „oprotten” natuurlijk extra pregnant, omdat die vertaling verwijst naar het „rot toch op” van de Rotterdamse burgemeester Aboutaleb na de aanslag op Charlie Hebdo.

Toch heeft de lezer gelijk, want in de kop staat het woord tussen aanhalingstekens, maar Aamer zegt het nu eenmaal niet. The Independent kopte zo: Shaker Aamer tells extremists to „get the hell out” of UK. Dus het land uit, maar eerst het citaat uit. Met zulke beladen woorden moet je blijven oppassen.

Nog meer gevaar, in pilvorm. De bijlage Wetenschap had zaterdag een indrukwekkende productie over de behandeling van depressieve jongeren (Jong en depressief, 12 december). Een gesprek met een jeugdpsychiater (het grootste stuk), twee portretjes van patiënten en een klein kader over niet-werkende pillen, met nog twee psychiaters.

Genoeg nuance, maar de portiers overstemden elkaar met alarmkreten. Themakop boven de twee pagina’s: Gevaarlijke medicijnen voor jonge depressieven (de eerste twee woorden vet gemaakt). Het intro meldt dat pillen „kunnen leiden tot zelfmoord”, de voorpagina dat antidepressiva „kunnen leiden tot suïcidale gedachten”. Boven het kader: Geen genezing, wel suïcide.

Terwijl in het grote interview, een veelzijdig gesprek met één psychiater, alleen in het voorbijgaan gewag wordt gemaakt van suïcidale „gedachten”, bovendien „in het begin” van de behandeling – vandaar de noodzaak van toezicht. Verder wordt opgemerkt dat sommige medicijnen wél werken: „Ik zie kinderen ervan opknappen.” Het kader, onderop de pagina (170 woorden), bevatte feiten en cijfers, met de kanttekening dat die nog niets zeggen over „het individuele geval”. Alles bij elkaar een nuttig vervolg op nieuws over antidepressiva, maar de inhoud stak nogal genuanceerd af bij de alarmsignalen. De redactie had er wel (een goede, recente innovatie) het nummer van een hulplijn bij gezet.

Verwant: de verleiding van de overtreffende trap. Dit zijn de beste reacties op Black Twitter, kopte nrc.nl onlangs boven acht interessante reacties op een spraakmakend interview met vier zwarte twitteraars (of drie zwarte en één ‘van kleur’). Maar waarom „de beste”? Zijn reacties een test, of wedstrijdje? Dat is de permanent opgewonden taal van ‘meest gelezen’ en 'best bezocht'.

Tot slot: fobische koppen. Een zakelijk stuk over een SCP-rapport kreeg de daverende kop mee Groei islamofobie is een mythe (11 december), geen kleinigheid na 15 jaar ‘islamdebat’. Dat rapport stelde vooral vast dat Nederlanders positiever zijn gaan denken over vreemdelingen en moslims, toch iets anders. In het artikel komt het woord islamofobie voor, in één alinea – een smalle basis voor zo’n brede kop, die ook meteen met ander onderzoek werd bestreden op de site Republiek Allochtonië.

Ander apodictisch voorbeeld, boven een zakelijk stuk over de Europese migratiecrisis: Oost-Europa is al xenofoob, Westen officieel nog niet (3 december). Lekkere kop, maar toch eerder opinie dan feit. Fobieën zijn medisch jargon, met de boodschap: de aandoening is ziekelijk, de angst ingebeeld.

Koppen moeten dus pakken, maar niet panikeren. In de harde wereld waar ze wonen is het leven feller, maar in het maken van koppen is ook, zoals de historicus zei, minder verzachting tegen rampen en gebrek.