Nieuw utopisme en onvoldoende herinneringen: de politiek in 2015

Op wie moet je letten om Den Haag te begrijpen? Deze week: het jaar waarin Wilders het land verleidde tot een nieuwe utopie. Ofwel: een kleine terugblik op het jaar van de onvoldoende herinneringen.

Tekst Tom-Jan Meeus / Illustratie Ruben L. Oppenheimer

Illustratie Ruben L. Oppenheimer

Het politieke begrip van het jaar was natuurlijk ‘onvoldoende herinneringen’. Schitterend. Wat een vondst. Selectief vergeten om het eigenbelang niet te schaden.

De formulering werd een begrip dankzij de Teevendeal - maar gaandeweg het jaar werd het een symbool van een groter verschijnsel. Want uiteindelijk stelde de hele politiek, en de maatschappij erbij, zich tevreden met onvoldoende herinneringen om de pijnlijkheid van de eigen posities niet onder ogen te hoeven komen.

Zelfs over hét vraagstuk van het jaar, de vluchtelingencrisis, debatteerde het land alsof zijn geheugen al jaren door Korsakov aangetast was.

Onderzoek na onderzoek liet zien dat een groot deel van de bevolking de nationale grenzen wil sluiten. Wilders speelde het uit – en de rest van de politiek legde zich, na aarzelend verweer, bij die opvattingen neer.

De overlap met burgers die de EU willen verlaten was aanzienlijk, wat alles helemaal een utopische allure gaf. Niet zozeer de Europese buitengrenzen moesten dicht, neen - Nederland moest dicht.

Ik vond het fascinerend: een meerderheid die zich wil afsluiten van de rest van de wereld. Die zijn zelfbeschikkingsrecht terugeist van Brussel, Schengen en andere abstracte grootheden. Die zelf bepaalt wie er nog inkomt, en vooral: wie niet. Die zegt: wij weten hoe het moet, de wereld kan ons voorbeeld volgen – en anders zoekt de wereld het maar uit.

De gelijkenis met de jaren tachtig leek me niet te missen, toen een zelfde combinatie van eigendunk en opstandigheid het land op een utopisch dwaalspoor bracht.

Hardnekkig en trots verzet tegen kruisraketten, ongeacht opvattingen van Europese buren (Duitsland, ook toen), en ongeacht afspraken in internationale organisaties. Demonstrerend Nederland dat de wereldvrede even regelde - omdat de wereld, althans volgens Nederland, te traag was.

Overmoed waarvoor destijds honderdduizenden de straat opgingen, en miljoenen een volkspetitionnement tekenden. Henk en Ingrid tegen de kruisraket.

En het boeiende is: de overeenkomst tussen het progressieve utopisme van toen (alle kernwapens de wereld uit, om te beginnen uit Nederland) en het conservatieve utopisme van nu (alle vluchtelingen de wereld uit, om te beginnen uit Nederland) kun je alleen met een beroep op onvoldoende herinneringen over het hoofd zien.

Ook dit bleek in 2015 geen enkel probleem. En zo kwam in de slotweek van een venijnig politiek jaar alles samen. In Geldermalsen vielen tegenstanders van vluchtelingenopvang het raadhuis aan, zoals in 1984 ‘basisvredesgroepen’ voor tienduizenden guldens schade aanrichtten op de vliegbasis Woensdrecht, waar kruisraketten zouden komen.

En zoals diezelfde groepen (vaak verlengstukken van linkse partijen) destijds ijverden voor een kernwapenvrije gemeente, zo ijvert nu AZC Alert (gedreven door PVV’ers) voor de vluchtelingenloze gemeente. De nationalisten van nu en de vredesactivisten van toen: ze hebben meer gemeen dan ze, vrees ik, zelf willen accepteren.

Intussen keerde in de slotweek, hoe toepasselijk, ook die Teevendeal nogal opdringerig in Den Haag terug. Want dat heb je ook met onvoldoende herinneringen: op een dag blijkt de pose niet vol te houden.

Dus kreeg de VVD de wind van voren - en terecht. Wie met onvoldoende herinneringen en andere trucs (‘persoonlijke notitie’, gemanipuleerd persbericht) het verkeerd informeren van de Kamer probeert te ontlopen, en dan wordt betrapt, kan niet anders dan excuses maken en beterschap beloven.

Of de heren het meenden zal moeten blijken. Ik had de indruk dat Van der Steur op dit gebied de Kamer het minst overtuigde, dus die loopt, vrees ik, het grootste risico.

Ook viel op dat de pikorde in de oppositie wankelt. Pechtold (D66), de enige die al in maart doorhad dat de Kamer informatie was onthouden, stelde zich publicitair bescheiden op. Segers (CU) was zeer actief in de media maar zijn dossierkennis en houding in het debat hebben nog lang niet het niveau van Arie Slob. Buma (CDA) wordt daarentegen steeds beter in dit soort debatten.

Evengoed viel op dat de PvdA geen aanvechting had de problemen van de VVD te vergroten. De as Rutte-Samsom blijft ijzersterk (de as Zijlstra-Asscher is een ander verhaal). De economie lijkt in 2016 te accelereren. Dus of dit debat veel gevolgen voor de coalitie zal hebben – ik weet het niet.

Politiek is ook te onvoorspelbaar geworden. Nog maar negen maanden terug viel Rutte II bijna over ‘bed bad brood’ voor uitgeprocedeerde asielzoekers: wie weet het nog?

En begin volgend jaar wacht alweer Stiekemgate – het schandaal dat al werd uitgeroepen nog voordat er een verdachte was. Tegelijk weten we dat Wilders als verdachte van haat zaaien (‘minder minder’) op 16 maart moet voorkomen, terwijl hem vermoedelijk ook in Wenen een proces wegens een vergelijkbare verdenking wacht. Twéé zulke processen – gunstig lijkt het me niet.

Het meest ontnuchterende van het afgelopen jaar was dat de Wet van Noten, de basis onder alle akkoorden van Rutte II met de oppositie, niet bleek op te gaan toen het er op aankwam. Rutte II haalt komende dinsdag 5 miljard belastingverlaging door de Eerste Kamer met steun van D66; de partij die in de Tweede Kamer in eerste instantie tegen dit plan stemde. Ziedaar de grilligheid van de huidige politiek: wat vandaag een totale zekerheid is, kan morgen weer wankelen. Zeker zolang een meesterlijke fikser als Rutte in Den Haag rondloopt.

Het neemt niet weg dat dit het jaar was waarin Wilders, geholpen door Parijse aanslagen en de Syrische vluchtelingen, de landspolitiek zijn wil oplegde. En dus ziet de coalitie, en de hele politiek, zich nu gedwongen alle hoop te vestigen op Europese oplossingen van de vluchtelingencrisis.

Verscherpte bewaking van Europese buitengrenzen, fors betalen voor opvang in de regio, zonodig een mini-Schengen: het zijn nu reële opties. De politiek heeft geen keuze meer: niemand kan zoveel weerstand van de bevolking tegen vluchtelingen negeren.

Tegelijk is het vanaf nu, meer dan ooit, zaak te benadrukken dat alleen een Europese oplossing kansen maakt. Dat uitgerekend die vermaledijde EU hier het cruciale bestuurlijke mechanisme is.

Juist de kruisraketten lieten in de jaren tachtig zien dat nationalisme en radicalisme voor Nederland alleen nadelen in dit soort discussies hebben.

Al dat activisme, alle onverdraagzaamheid voor voorstanders van kruisraketten, de romantisering van Hollanditis, de burgerlijke ongehoorzaamheid, de flirts met geweld: toen Gorbatsjov als Sovjet-leider in 1985 besloot tot grootschalige ontwapening, bleek al dit Hollandse gemier, al die Hollandse eigendunk, geen enkele rol te spelen. In plaats daarvan luisterde de Sovjet-leider naar een man, president Reagan, die de Hollanditis-patiënten jarenlang als de duivel hadden gezien.

Het zou een les voor de huidige Nederlandse politiek moeten zijn.

Nu een meerderheid van de bevolking de grenzen wil sluiten, dreigt een zelfde zinloze en utopistische zelfverering als destijds.

Het afgelopen jaar kreeg Wilders op dit punt, met zijn grenzen dicht, werkelijk alle ruimte van de andere partijen. En je mag hopen dat het tegengeluid komend jaar luid en duidelijk, en uit alle politieke hoeken, zal klinken: Nederland kan, als bestuurlijke entiteit, de vluchtelingencrisis niet alleen oplossen.

Radicalisering helpt niet. Schreeuwers helpen niet. Geweld helpt niet. We worden omringd door het buitenland, daar leven we van, daar eten we van: Nederland kan niet dicht.

Uitgerekend nu hunkert deze discussie naar vurige pleidooien vóór internationalisme en tegen radicaliteit. Naar politici die over de volle breedte tegen de burger durven te zeggen: het buitenland bestaat, het is vlakbij, wees blij, zonder buitenland zouden we niet veel zijn: zonder buitenland, en zonder voldoende herinneringen, schaffen wij het niet.