Fraude ontdekt? Zeg niks en zorg voor cash

Een fraudezaak kan een bedrijf in een diepe crisis storten. Zie Volkswagen. Zie Imtech. Hoe doorstaat een bedrijf zo’n storm? Vijf lessen van expert Peter Wakkie.

Illustraties Roel Venderbosch

Niet slim, dacht Peter Wakkie toen de Amerikaanse Volkswagen-topman Michael Horn zijn excuses aanbood voor de emissiefraude. Helemáál niet slim. „Our company was dishonest”, zei Horn. „We totally screwed up.

Zijn uitspraken verraadden „het totale gebrek aan regie” bij Volkswagen, zegt Wakkie. „Die Horn is niet eens de hoogste baas. Je moet nooit zomaar iemand van een dochterbedrijf loslaten met dit soort teksten.” Áls die al worden uitgesproken, moeten ze van de bestuursvoorzitter komen, zegt Wakkie. Maar in dit geval was het sowieso veel te vroeg voor boetedoening. „Ze hadden nog geen idee wat er precies aan de hand was.”

Peter Wakkie (67) kan het weten: hij heeft ruime ervaring met het afwikkelen van fraudes. In 2003 haalde Ahold hem binnen als bestuurder toen de boekhoudfraude net was ontdekt. Advocaat Wakkie, die vele multinationals bijstond, moest het concern helpen overleven. De chaos was totaal: een geknakt imago, bestuurders weg door de zijdeur, slepende onderzoeken door justitie en beurstoezichthouders en woeste aandeelhouders.

De gelijkenissen met Volkswagen zijn opvallend. De Duitse autofabrikant is ook een internationaal concern, raakte in de problemen in de Verenigde Staten, heeft een Amerikaanse beursnotering en moet rekenen op tijdrovende onderzoeken van justitie en toezichthouders.

Geruchtmakende Nederlandse fraudezaken in het buitenland:

Ook Nederlandse bedrijven kregen dit jaar (vermoedens van) fraude te verstouwen. Olieplatformbouwer SBM Offshore wil in Brazilië een schikking treffen voor omkoping en nu zijn er ook strafklachten tegen (voormalige) bestuurders. Installatiebedrijf Imtech ging failliet na boekhoudfraude, bij NS kwam aanbestedingsfraude aan het licht, de accountants van KPMG worden onderzocht voor belastingfraude. Brazilië doet onderzoek naar corruptie bij een groot project van ingenieursbureau Arcadis.

Fraude veroorzaakt chaos. Wat te doen? „Geen paniek”, is het mantra van Wakkie, die zijn zes jaar bij Ahold bovenal „een leuke tijd” vond. Het supermarktconcern kwam er bovenop. Op verzoek van NRC zet Wakkie vijf lessen op een rijtje om een fraudezaak te overleven.

1 Houd je mond

Wees op je hoede voor de afdeling communicatie. „Die zijn voor transparantie. Met openheid herwin je het vertrouwen, zeggen ze dan. Maar daar moet je niet naar luisteren”, zegt Wakkie. Natuurlijk, je moet soms íéts zeggen, maar houd het dan bij „feitelijke, nietszeggende verklaringen”. Geroutineerd somt hij op: „Zeg dat je het serieus neemt, dat je grondig onderzoek doet, dat je meewerkt met de autoriteiten. En verder niks.”

Een kleine groep moet de regie hebben: de bestuursvoorzitter, de president-commissaris, het hoofd Legal, om het „juridische circus” te overzien, en het hoofd communicatie, om te voorkomen dat iemand te veel zegt.

Van vroegtijdige verklaringen krijg je later spijt, zegt Wakkie. Neem die dishonest-uitspraak van Horn, waarin hij ook impliceerde dat de Volkswagen-top erbij betrokken was. „Toen dacht ik: oei oei oei, dit is levensbedreigend.” Alsof de top die sjoemelsoftware zelf heeft gemaakt. „Maar nu blijkt het toch heel anders te zitten.” Vorige week liet Volkswagen in een persbericht weten dat de fraude werd veroorzaak door „wangedrag” van „individuele werknemers”. Wakkie: „Dat is heel goed, lekker inkapselen. Ik kreeg er gelijk een rustig gevoel van.”

2 Neem de tijd

Een fraudezaak duurt eindeloos. Eigen intern onderzoek: maanden. Onderzoek door de autoriteiten: nog langer. Dan nog een schikking. Het kan zo jaren duren. Justitie doet „grondig onderzoek”, is de ervaring van Wakkie, en „is er niet van onder de indruk als jij het snel wil oplossen”. Hij grinnikt. „Dan had je er maar niet aan moeten beginnen.”

Het enige wat je kan doen: de tijd nemen voor al die onderzoeken en verder „business as usual”. De eerste weken is de hysterie verreweg het grootst. „Dan gaat iedereen roepen dat het hele concern op het spel staat enzo.” Maar al snel verslapt de aandacht van het grote publiek, verdwijnen de voorpagina’s.

Imagoherstel duurt een stuk langer, maar daar is niks aan te doen. Een naamsverandering na fraude, zoals de omdoping van vastgoedtak van SNS Reaal van Property Finance tot Propertize, helpt dat nog iets? „Daar heb je niks aan. Dan zeggen ze er toch altijd previously Volkswagen achteraan.” Het kost zo’n vier jaar om helemaal over fraude heen te komen, zegt Wakkie. Dat ging in ieder geval zo bij Ahold. „In 2007 was het klaar. Geen artikelen meer, iedereen wilde er weer komen werken.”

3 Beken geen schuld

Een schuldbekentenis is munitie voor claims – dus gevaarlijk. Schadeclaimadvocaten van gedupeerde beleggers staan in de startblokken om een bedrijf na een fraudeschandaal kaal te plukken. Zeker de Amerikaanse variant, class action lawyers, „maken er een feestje van”, zegt Wakkie. Een uitspraak als „we totally screwed up” is dus niet erg handig, zegt Wakkie. Ook is het belangrijk wat je met justitie afspreekt: is een schuldbekentenis onderdeel van de schikking of niet? Wakkies advies: altijd proberen eronderuit te komen.

Ahold ontkwam er niet aan om een beetje schuld te bekennen. Het Openbaar Ministerie schreef in 2004 in haar persbericht over de schikking dat Ahold „het onjuiste gebruik” van side letters – geheime stukken waarmee het concern de accountant misleidde – „zonder voorbehoud” erkent. In 2005 schikte Ahold voor 1,1 miljard dollar met gedupeerde beleggers.

4 Houd je advocaten eronder

Bij vermoedens van fraude komt doorgaans een leger advocaten binnenrollen. Bij Volkswagen zijn ze druk met een intern onderzoek en ook NS, Imtech en SBM Offshore hadden onderzoekers over de vloer.

Maar, waarschuwt Wakkie, laat die advocaten de boel niet overnemen. Feitenonderzoek laten doen is belangrijk, vooral om de autoriteiten gunstig te stemmen. Maar denk wel na over hoe je zo’n onderzoek inricht. Zo is het in de eerste plaats belangrijk dat advocaten het onderzoek leiden, niet accountants. Anders dan accountants hoeven advocaten niet alle bevindingen met de autoriteiten te delen.

Met die advocaten moet het bedrijf vervolgens goede afspraken maken over wie het onderzoeksrapport allemaal te zien krijgen – zo min mogelijk mensen – en wie alleen de conclusies.

Verder moet de hoofdjurist van het bedrijf de regie hebben over de advocaten, niet andersom, zegt Wakkie. Hij heeft vaker zien gebeuren dat de hoofdjurist „gepiepeld” wordt door de advocaten, met name Amerikaanse, die ineens direct met het bestuur willen praten. „Die jurist van jullie is meer onderdeel van het probleem dan van de oplossing, zeggen ze dan.” Dan wordt de rol van de advocaten te groot, waarschuwt Wakkie. Bestuurders zijn geneigd snel met de advocaten mee te gaan. „Die denken vooral: ‘Let’s get it over with.’”

5 Zorg voor genoeg cash

Een bedrijf gaat niet kapot aan boetes, zegt Wakkie. Die komen pas als het ergste al voorbij is. Het grote gevaar zit in de eerste paar maanden nadat de fraude bekend is geworden. Dan kunnen financiers plots hun kredieten intrekken en leveranciers prompte betalingen eisen. Dan dreigt levenbedreigende geldnood.

Ga dus direct op zoek naar financiering, zegt Wakkie. Dat is duur geld: financiers vragen hoge rente en eisen allerlei zekerheden. Maar dat moet een bedrijf er voor over hebben. Volkswagen had dat: het autoconcern regelde snel een lening van 20 miljard euro, om de kosten van het schandaal op te vangen.

„Alles draait uiteindelijk om liquiditeit”, zegt Wakkie. Dat bepaalt of een bedrijf overeind blijft of niet. Zo viel Imtech deze zomer om toen de banken weigerden een tekort van 75 miljoen euro aan te vullen. Idealiter heeft een bedrijf zelf genoeg buffers, anders moet het die als de wiedeweerga regelen. „Je kan onderzoeken wat je wil, maar zonder cash houdt het gauw op.”