Column

De rechtsstaat en de woede

In diverse Duitse theaters is afgelopen weken het toneelstuk Terror van strafpleiter en bestsellerauteur Ferdinand von Schirach opgevoerd. Het gaat over de terreurdreiging van mensen die willen sterven voor hun ideaal, en hoe wij daar als rechtsstaten op reageren.

Nederlandse politici rolden deze week over het kleed vanwege misstanden en misverstanden, onder andere binnen het ministerie van Justitie. Von Schirach, kleinzoon van de prominente nazi Baldur von Schirach, betwijfelt of de rechtsstaat grootscheepse terreurbestrijding overleeft. Is het Haagse ministerie klaar om komende zes maanden, tijdens het EU-voorzitterschap, te helpen zorgen dat onze rechtsstaten niet compleet ontsporen?

Terror, dat net in boekvorm verscheen, gaat over het proces tegen een jonge gevechtspiloot die eigenhandig een gekaapte Lufthansa-lijnvlucht van Berlijn naar München uit de lucht heeft geschoten. De kapers wilden het toestel in het voetbalstadion te pletter vliegen, waar 70.000 mensen een voetbalwedstrijd bekeken. Ze onderhandelden met de Duitse autoriteiten. De piloot maakte in zijn eentje de afweging dat je 164 passagiers mag opofferen om duizenden het leven te redden. Had hij dat mogen doen? Kon het stadion niet worden ontruimd? De toeschouwers acteren mee in het toneelstuk. Aan het eind kunnen ze de piloot veroordelen of vrijspreken. Tot nu toe stemde 59,4 procent voor vrijspraak.

Von Schirach schreef Terror voor de aanslag op Charlie Hebdo, in januari. Diverse Europese regeringsleiders hebben nu het woord ‘oorlog’ gebruikt. Als rechtsstaten toelaten dat verdachten van terrorisme gefolterd worden om informatie te krijgen, zei Von Schirach laatst in een interview met het Oostenrijkse blad Profil, doen ze hun principes geweld aan en „worden ze onrechtsstaten”. Als burgers het recht ongestraft in eigen hand kunnen nemen, dreigt hetzelfde gevaar. Als de wet niet meer voor iedereen geldt, verliezen we alles waarop onze samenleving geënt is. Precies wat de terroristen willen.

Na 9/11 verweet Europa de Amerikanen dat ze een separaat rechtssysteem creëerden voor ‘vijanden’: waterboarding, CIA-ontvoeringen, militaire tribunalen, Guantánamo. Als je hoort hoe hardhandig Franse agenten te werk gaan na 13/11, gesanctioneerd door speciale wetten, zie je dat wij dit punt ook naderen. Onbegrijpelijk is dat niet. Emoties gieren door de samenleving, opgefokt door de media. Eén bommelding, en alle scholen in Los Angeles gaan dicht. Eén jihadist voortvluchtig, en de hoofdstad van Europa gaat vier dagen op slot. In wat voor samenleving willen we leven? Laten we de angst regeren, of de wet?

ISIS is niet zomaar een zootje religieuze idioten. Het zijn mensen die een andere samenleving willen, waarin eer, glorie en martelaarschap centraal staan. Ze zijn bereid voor hun revolutie te sterven. Volgens een peiling van ICM in Londen stond een kwart van alle Fransen tussen 18-24 jaar in augustus 2014 „enigszins positief” tegenover ISIS. Europa moet een antwoord formuleren. Dat is wat Von Schirach duidelijk wil maken. „Ik ben twintig jaar strafpleiter geweest. Ik heb in kamers gestaan vol bloed, afgesneden hoofden, afgerukte geslachtsdelen, in stukken gehakte lichamen. (…) Ik heb na al die jaren begrepen dat het vernis van de beschaving heel dun is. Eén oorlog, en het is weg. (…) Alleen de rechtsstaat kan onze woede kanaliseren.”

Laat Nederland als EU-voorzitter hierover een Europees gesprek beginnen. Premier Rutte houdt niet van ‘vergezichten’. Voor hem is Europa niet meer dan een markt. Hij vergist zich. Dit is het belangrijkste issue. En het is acuut.