2015 - geen jaar om trots op te zijn

Aanslagen, aftredende autoriteiten, schokkende onderzoeksrapporten. Een beetje sorteren kan na een zo chaotisch jaar geen kwaad. Rechtsstaat Nederland blijkt dus kwetsbaar. In 2015 kwam een al langer sluimerende crisis in de handhaving en opsporing tot uiting. En Europa trok diepe sporen.

Een jaar Rechtsstaat in vijf thema’s.

1 Het ministerie loopt vast

Wat hebben festivalbezoeker Mitch Henriquez, oud-rechercheurs Michiel Princen en Mark M., moordverdachte Bart van U. en ex-gedetineerden Volkert van der G. en Cees H. met elkaar gemeen? Hun verhalen, lotgevallen en wederwaardigheden droegen bij aan het onvrijwillige vertrek van de minister en staatssecretaris van Justitie en het voortijdig opstappen van de korpschef van de nationale politie. En vestigden een beeld van falende autoriteiten, ernstige mankementen in de opsporing en wantoestanden bij de politie. De dood van Henriquez door een politie nekklem in oktober en het grootscheeps lekken naar criminelen door oud-rechercheur Mark M., ontdekt in juli, vallen in de categorie rampzalige incidenten. Maar het boek van Michiel Princen, over de zwakte van de recherche, en de onthullende rapporten over Van U. en Cees H. door de commissies Hoekstra en Oosting laten iets veel ernstigers zien. Justitie lijkt onbeheersbaar geworden: het apparaat is te groot, versnipperd en vervreemd van zijn omgeving. De retorische bestuursstijl van Opstelten en Teeven, beheerst door politieke marketing, zorgde intern voor het dempen van ongewenste informatie, het duiken voor verantwoordelijkheid en het afdekken van problemen. ‘Bonnetjes’ van grote schikkingen konden niet gevonden worden. Kwesties werden niet afgewikkeld. Afspraken met criminelen, of het nu over persfoto’s of Luxemburgse bankrekeningen ging, werden ontkend of goedgepraat. Massieve organisatorische en financiële problemen bij de vorming van de nationale politie kwamen pas boven water na het aantreden van nieuwe ministers. Dat de recherche structureel achterblijft in specialisaties en een te gesloten bedrijfscultuur heeft, werd ook pas recent erkend.

2 Komt een burger bij de rechter...

De kwaliteit van de rechtshandhaving lijkt terug te lopen. Openbaar Ministerie, politie en rechtspraak zijn overbelast. Topman Bolhaar van het OM gaf voor dit jaar zelfs een ‘winstwaarschuwing’. Bij de rechtspraak heet ‘de rek eruit’ te zijn. De politie kreeg dit jaar van een nieuwe doctor in de antropologie te horen dat bij het aanhouden en controleren sprake is van structurele discriminatie op huidskleur. De korpschef stelde (intern) het onderling kleineren en respectloos behandelen van gekleurde agenten aan de kaak. De rechtspraak bleek allochtone daders substantieel strenger te straffen dan autochtone, ook als de cijfers gecorrigeerd zijn voor objectieve verklarende factoren. Het Openbaar Ministerie werd door de Ombudsman en een aantal kantonrechters op de vingers getikt. Er worden veel te veel burgers gegijzeld, om ze te dwingen hun boetes te betalen, zonder enig positief effect. Intussen bleek uit inspectieonderzoek de basisvakkennis van veel gewone agenten substantieel te laag. En stelde de Hoge Raad vast dat in één op de dertien kleine strafzaken, waarin het parket zelf de straf bepaalt, het bewijs onvoldoende is of zelfs ontbreekt.

3 Europa spreekt een woordje mee

Soevereiniteit, cultureel of staatsrechtelijk, bleek ook dit jaar een relatief begrip. Een VN-comité te Genève herinnerde in augustus lidstaat Nederland eraan dat ook ‘diep gewortelde culturele tradities’ nog geen vergunning zijn om discriminerende of racistische stereotypen toe te laten. En of Den Haag maar naar een ‘beter evenwicht’ wil streven tussen Zwarte Piet en ons koloniale verleden. Ergernis over de lange arm van Genève werd dan weer gecompenseerd door de tik op de vingers die het EU-Hof in Luxemburg namens Europa in Washington uitdeelde, in de Safe Harbour zaak. Amerikaanse bedrijven moeten voortaan ook Europese burgers op gelijke voet inzage geven in hun binnen de VS opgeslagen gegevens, net als Amerikanen.

4 De rechter als megafoon

Dat vonnissen politieke gevolgen hebben, komt vaker voor. Maar vonnissen met politieke bedoelingen zijn zeer zeldzaam. In de Urgenda-zaak ging de Haagse rechtbank in augustus door de geluidsbarrière. De Staat mag op Nederlands grondgebied niet langer effectief milieubeleid uitstellen, omdat dit risico’s oplevert voor toekomstige generaties. Hier stelde een rechter nauw omschreven nieuw beleid verplicht. Veel juristen zijn nog steeds in shock over deze paardensprong in het schaakspel tussen wetgever en rechter.

De rechtbank Noord-Nederland sprak in november de politiek eveneens toe. Twee moordenaars kwamen daar voor levenslang in aanmerking. Maar de rechter zag er van af omdat de manier waarop het kabinet met gratieverzoeken omgaat juridisch niet zou deugen. Gratie wordt de laatste decennia beleidsmatig en vrij consequent geweigerd. Dat is vermoedelijk een schending van de mensenrechten. Als de staat gratie wel mogelijk maakt, legt de rechter weer levenslang op. Impliciet doet de rechter hier dus een belofte als het kabinet bijstuurt.

In de bed-bad-brood-zaak bevrijdde de rechter het kabinet dan weer vierkant van een politiek probleem. Twee hoogste bestuursrechters, ieder op een eigen rechtsgebied, oordeelden dat de Staat wél voorwaarden mocht stellen aan toegang tot de noodopvang. Namelijk individuele medewerking aan uitzetting. Over die kwestie was de regeringscoalitie door interne verdeeldheid in april bijna gestruikeld.

5 Scherven rapen in de EU

Vluchtelingen komen er ieder jaar. En soms in dezelfde aantallen als afgelopen jaar, in 1994 bijvoorbeeld. Maar de chaotische taferelen aan de EU-buiten- en binnengrenzen brachten de EU deze keer aan het wankelen. De Europese rechtsorde faalde over de hele linie, bestuurlijk, politiek en juridisch. Aan de buiten- en binnengrenzen ontbrak geloofwaardige bewaking, registratie en ordelijke afhandeling. Van een gezamenlijk beleid bleek geen sprake. Zelfs een gezamenlijk idee over wat er moest gebeuren ontbrak. Zuid-Europa veranderde in een rotonde richting Duitsland, met een afslag naar Nederland.

Sommige lidstaten bouwden haastig hekken. Anderen dreigden het Schengenverdrag op te zeggen. De vluchtelingencrisis veroorzaakte politieke desintegratie, met bestuurlijke paniek tot gevolg. Al improviserend ontstond daarna nota bene iets wat juist lijkt op een échte Europese staat. Bindende afspraken over een verplichte verdeling van vluchtelingen, al in mei. Mogelijk een EU-grenspolitie met bevoegdheid tot ingrijpen op andermans grondgebied, deze maand. De vluchtelingencrisis, versterkt door de aanslagen in Parijs, maakte tijdelijk de facto vrijwel een einde aan het vrije personen- en goederenverkeer binnen de EU. Intussen bewees de IS-aanslag in Parijs op burgers juist dat veiligheid leunt op betere Europese samenwerking. De eigen kweekjihadisten uit Molenbleek bliezen bijna de EU op. Maar na de klap leek die juist een groeispurt te krijgen.