Merkel trekt met Europese minitopjes haar eigen plan

Duitsland probeert dwarsliggers uit Oost-Europa te neutraliseren met ‘coalitie van welwillenden’.

De Britse premier Cameron en de Duitse kanselier Merkel op de laatste EU-top van 2015. Even daarvoor vond een minitop plaats. Ook premier Rutte was daarbij. Foto Denis Closon/AFP

Begint de EU af te brokkelen? Daar begint het op te lijken, nu Angela Merkel in de vluchtelingencrisis steeds meer haar eigen plan trekt, buiten de gebaande paden om. Donderdag organiseerde de Duitse bondskanselier, vlak voor een officiële EU-top, een minitop met – vooral West-Europese – leiders, inclusief premier Rutte, die bereid zijn haar te volgen.

Drie weken geleden deed ze dit ook al. Haar handelen maakt school: Nederland is vanaf 1 januari EU-voorzitter en ook bij de volgende EU-top, in februari, komt er een vooroverleg, zo kondigde Rutte gisteren aan. „Wie wil komen, kan dan komen.”

Eigenlijk gaat Donald Tusk, de voorzitter van de Europese Raad van regeringsleiders, over toppen. Maar de Pool was er gisteren niet bij op de Oostenrijkse EU-ambassade, waar Merkel en haar ‘coalitie van welwillenden’, zoals het clubje in de wandelgangen wordt genoemd, samenkwamen. De voorzitters van de Europese Commissie (Juncker) en het Europees Parlement (Schulz), die twee andere machtige EU-instellingen, waren er wel.

Na Merkels minitop oogde de eigenlijke EU-top van Tusk gisteren als het naspel: er werd niets concreets besloten, leiders stelden vooral weer vast dat de aanpak van de vluchtelingencrisis moeizaam gaat. „Merkel heeft besloten dat ze meer voor elkaar krijgt met een kleiner groepje landen”, zegt een ingewijde.

„En dat is een zorgelijke ontwikkeling. Het maakt van de EU een rommeltje.”

Groeiende ergernis

Rutte benadrukt dat de minitoppen vooral bedoeld zijn ervoor te zorgen dat de onlangs gesloten deal met Turkije, over het stoppen van vluchtelingen in ruil voor 3 miljard euro, echt wordt uitgevoerd. Daarom schoof gisteren ook de Turkse premier Davutoglu aan, om te vertellen wat zijn land zoal doet. Rutte:

„Er worden nog te weinig stappen gezet, en dan is het zeer zinvol om regelmatig met de Turkse collega te overleggen waar we staan.”

De leiders die met Davutoglu spraken, komen stuk voor stuk uit de landen die het meest baat hebben bij snel resultaat, omdat ze veel vluchtelingen op zich af zien komen en de politieke en maatschappelijke onrust hierover toeneemt. Maar op de achtergrond speelt groeiende ergernis over Oost-Europa. Eerder dit jaar spraken lidstaten met elkaar af dat ze vluchtelingen eerlijker over de EU gaan spreiden, om te voorkomen dat ze alleen naar Duitsland of Zweden gaan. Het verwijt aan Oost-Europa is dat het hiermee talmt.

De Oostenrijkse kanselier Werner Faymann, gastheer van Merkels minitop, vindt dat onacceptabel, omdat oostelijke lidstaten de meeste EU-subsidie ontvangen. „Wie meer EU-geld ontvangt dan hij inlegt, kan niet zomaar wegkijken als een eerlijke verdeling van vluchtelingen wordt gemaakt”, zei hij donderdag tegen Die Welt. Gebeurt dat wel, dan zal dat gevolgen hebben wanneer in 2016 de meerjarenbegroting van de EU tussentijds wordt herzien.

„We zullen exact bekijken welke landen zich in de vluchtelingencrisis in het bijzonder ontwrichtend hebben gedragen.”

Faymann kreeg gisteren steun van Schulz. De parlementsvoorzitter noemde het „absoluut begrijpelijk” dat er over het financieel korten van landen wordt gesproken. „Het laat zien hoe dramatisch de situatie is.”

Wat niet helpt, is de lauwe ontvangst van een nieuw voorstel van de Commissie voor een Europese kust- en grenswacht. Verschillende landen, ook Polen en Hongarije, vrezen voor soevereiniteitsverlies. In Nederland sprak de Tweede Kamer deze zorg deze week in een motie uit. De Commissie wil landen waarvan de buitengrens op springen staat in het uiterste geval kunnen dwingen Europese hulp te accepteren. De Polen vrezen ook dat Griekenland, dat zijn grenzen niet dicht krijgt, zich hiervoor minder verantwoordelijk zal voelen als de EU de bewakingstaak overneemt. Het probleem is: Duitsland en Frankrijk zijn fel vóór het voorstel.

Valt Europa uit elkaar in blokken? Merkel verwerpt de suggestie dat haar minitoppen exclusief zijn. „Het is geen gesloten forum.” Rutte zei dat bij het eerstvolgende vooroverleg „alle 28 lidstaten” zullen worden uitgenodigd. Als ze allemaal komen, heeft Europees ‘president’ Tusk er een concurrent en een probleem bij.

Lees ook: Merkel is ‘haaien’ CDU te slim af