Recht & Onrecht

De Politiecolumn: Na Ruttes sorry is ook het begrip rechtsstaat weer terug

Het woord rechtsstaat is de laatste jaren niet meer met zoveel verve gebruikt als in het Kamerdebat over de Teevendeal. Politiewetenschapper Bob Hoogenboom put er hoop uit.

De Politiecolumn

‘Dit is het zwaarste debat uit mijn loopbaan’, zegt premier Rutte deze week in de Kamer in het debat over het rapport Oosting. ‘Ik heb veel spijt dat discussie is ontstaan over mijn rol’ vertelt minister van der Steur aan de Kamer. In de Volkskrant de morning after een bericht met de kop ‘Liegt Vrakking? Of, praatte Cees H.? Het was een debat vol berouw van de VVD-bewindslieden.

Op het Film Fraude Festival is in oktober de documentaire (Dis)Honesty – The Truth About Lies vertoont. Prachtig. Liegen is een menselijk fenomeen. Er wordt een trailer gedraaid van ‘Who’s sorry now’. Een fraaie compilatie van Bill Clinton (‘I did not have seks..) tot de directeur van de NSA in het Congres (‘Neen, wij luisteren niet op grote schaal mee’). Van de CEO van olie verspillende multinationals tot een openbaar aanklager die gebruikt maakte van een call girl organisatie. Het ritueel is steeds hetzelfde: Eerst volhouden dat er niets aan de hand is en dan ‘I’m deeply sorry’. Over tot de orde van de dag.

Toch is er iets veranderd deze week. De motie van afkeuring aan het adres van de premier, gesteund door de voltallige oppositie kan zeer wel een omslagpunt worden in het krakkemikkige veiligheidsbeleid van de afgelopen twintig jaar. Ik heb de laatste jaren niet met zoveel verve het woord rechtsstaat gehoord in een publiek debat. Het toont aan dat vriend en vijand in het Parlement er doordrongen van raken dat er ‘something rotten in the state of Denmark’ is. Twintig jaar lang heeft de bedrijfskundige geest van het New Public Management huisgehouden. Politie, Justitie en de rechterlijke macht werden gegeseld met ‘prestatiecontracten’. Met efficiency-zeloten die zielloos praatten over ratio’s. Het wezen van de rechtsstaat raakte ondergesneeuwd in spreadsheets van consultants. De Antilliaanse schrijver Boelie van Leeuwen omschreef consultants eens als mensen die je horloge vragen om jou te vertellen hoe laat is. Iedereen deed mee. De consultants van Ordina hebben hun tentakels over de hoeder van de rechtsstaat, het ministerie van VenJ geslagen, en schrijven rekeningen met een vork.

Nederland als gidsland in het liberale drugsbeleid is in de hele wereld ingehaald. Zelfs door staten in de VS waar de origine van de war on drugs ligt. Het justitiële systeem aldaar knijpt en piept onder het aantal gevangen: het hoogste aantal gevangenen per 100.000 inwoners in de hele wereld. Repressie is een doodlopend straatje. Maar, in het zuiden van ons land worden nog altijd braaf de wietplantjes vernietigd. Water naar de zee dragen. En, in de tussentijd is de informele (drugs)economie van Tilburg groter dan de formele economie. Er wordt alom gesproken over vermenging van onder- en bovenwereld (‘ondermijning’).

Dan de bezuinigingen. Over de hele breedte van de justitiële keten zijn geldkranen langzaam dichtgedraaid. De rechtsbijstand, het gevangeniswezen, het openbaar ministerie en de politie moeten het ontgelden. Zit hier een visie achter? Een begin van een idee dat de tijden niet rustiger zijn geworden en veiligheid nog altijd een pilaar van de rechtsstaat is?

Het omslagpunt kan weleens betrekking hebben op een ‘revanche van de rechtsstaat’. Het toenemende inzicht dat waarden van de rechtsstaat (scheiding der machten, onafhankelijk, onpartijdigheid, verantwoording en rechtsbescherming) geen schuttingwoorden zijn. Een indicatie is het gebruik van het woord rechtsstaat deze week in de Kamer. Hierin vinden we echo’s van een debat in de Eerste Kamer onder de titel ‘Staat van de Rechtsstaat’ op 4 februari 2014, waarover ik eerder hier een column schreef. De voormalige ombudsman Brenninkmeijer stelde toen dat de rechtsstaat onder druk staat. De verhouding tussen democratie en rechtsstaat is vertroebeld.

Het debat over de ‘Teeven-deal’ legt deze vertroebeling ragfijn bloot. VVD-bewindslieden en VVD-parlementariërs die gezamenlijk een persbericht maken?

Brenninkmeijer problematiseert dat tegenspraak niet meer wordt geduld. Er is binnen de politiek sprake van een streven naar eenheid in beleid dat een tegenstem niet – of moeizaam – duldt. Het tijdperk Opstelten staat nu achteraf voor deze situatie waarin alles maar doordenderde. Velen konden een imitatie van zijn barse toon en karakteristieke houding na-apen. Leuk! Niemand sprak hem tegen. En, dit tegenspreken gebeurde deze week veelvuldig. Aanhoudend en onderbouwd.

Als een rode draad loopt door de bijeenkomst in de Eerste Kamer over de staat van de rechtsstaat de gewijzigde verhouding tussen politiek en het dagelijks functioneren van het strafrechtelijk systeem. Deze politieke invloed uit zich in de vorm van eenheidstreven (strafeisen, produktie-normen), bezuinigingen (gesubidieerde rechtshulp, Openbaar Ministerie, gevangeniswezen) en politieke interventies in concrete incidenten en (straf)zaken. In de hoorzitting wordt gewezen op de negatieve gevolgen hiervan voor de kwaliteit van de rechtsstaat.

Tjeenk Willink, voormalig regeringscommissaris en vice-voorzitter van de Raad van State, spreekt over ‘politieke dominantie’ en het feit dat het strafrecht ‘een beleidsinstrument’ is geworden. In tijden van crises wordt niet alleen de instrumentele rol van het strafrecht sterker, ook grijpt de overheid in door reorganisaties. Het gevolg is volgens Tjeenk Willink dat hierdoor ‘de rechtsstaat wordt uitgehold’.

Er wordt gesproken over de machtsconcentratie op het Ministerie van Veiligheid en Justitie. Het ministerie gaat over het Openbaar Ministerie, de politie en de arbeidsvoorwaarden van de zittende magistratuur. De doelmatigheid is hiermee gediend, maar ‘een groot nadeel is de ongewenste machtsconcentratie’.

Deze hoorzitting over de Staat van de Rechtsstaat laat zien dat ‘eendimensionale waarheden’ over justitie en veiligheid wel degelijk in een breder perspectief kunnen worden geplaatst. ‘Eendimensionale waarheden’ beperken zich veelal tot productienormen, efficiency-wensen, beleidsvoornemens en incidenten al dan niet in media soundbites. In deze hoorzitting wordt de complexiteit van de rechtsstaat hersteld en worden incidenten in de context van politieke macht, democratische controle, grondrechten en legitimiteit (‘het gezicht van de rechtsstaat’) geplaatst. En, dit gebeurt in het hart van de parlementaire democratie. Ook een wellicht tijdelijk verzwakte democratie kan zich herpakken door niet overal ja op te zeggen, afstand te nemen van lawaaierige krantenkoppen, de uitvoerende macht in zijn waarde te laten en in woord en daad uit te spreken dat grondrechten, onafhankelijkheid, democratie en rechtsstaat waardevol en essentieel zijn.

De motie van afkeuring van deze week kan dan ook weleens meer zijn dan opnieuw een ritueel van boetedoening en ‘who’s sorry now’ uitspreken.

Bob Hoogenboom is hoogleraar fraude en regulering aan Nyenrode en bijzonder hoogleraar Politiestudies en Veiligheidsvraagstukken aan de VU. De Politiecolumn wordt afwisselend geschreven door deskundigen uit het politieveld.

Blogger

Bob Hoogenboom

Bob Hoogenboom is hoogleraar fraude en regulering aan Nyenrode waar hij 'fraude en witwassen' in de accountantsopleiding en 'governance/corporate governance & pps' in het modulair MBA-programma doceert. Samen met Marc Schuilenburg geeft hij het mastervak 'Politie en Veiligheid' aan de VU. Bob schrijft blogs op maatschappijenveiligheid.nl en accountant.nl over actuele fraude- en politievraagstukken en twittert als @abhoogenboom. Sinds 1988 is hij als part time docent verbonden aan de Politieacademie. Voor zijn proefschrift Het Politiecomplex (1994) ontving hij de Publicatieprijs van de Stichting Maatschappij en Veiligheid.