Buma’s geest zat wél in de achterkamer

Als de senaat dinsdag instemt met het Belastingplan komt er een einde aan een lang en moeizaam onderhandelingsproces. Een reconstructie.

Wat denk je zelf? – Sybrand van Haersma Buma heeft het echt gezegd. Verbouwereerd staan Halbe Zijlstra, Diederik Samsom en Alexander Pechtold in zijn kantoor. De drie fractievoorzitters van VVD, PvdA en D66 waren donderdagavond 12 november opgetogen van het ministerie van Financiën naar de CDA-leider gewandeld, om te checken of de deal die ze met staatssecretaris Eric Wiebes over het Belastingplan hadden gesloten geen problemen zou opleveren bij het CDA. 

Buma heeft zich al vanaf de presentatie van de plannen van het kabinet uitgesproken voor de voorgestelde lastenverlaging van 5 miljard euro. Die zal toch niet dwarsliggen als Wiebes en Pechtold daar voor zo’n 600 miljoen aan vertimmeren, denken ze bij D66. En anders valt er misschien nog over de inhoud te praten. 

De coalitie is minder optimistisch. Buma zegt wel dat hij voor lastenverlaging is, maar heeft hij niet nóg liever dat dealmakers premier Mark Rutte en Alexander Pechtold een flinke nederlaag lijden? Of in elk geval zo lang mogelijk spartelen? Het valt sowieso op hoe weinig oppositiepartijen elkaar de laatste tijd gunnen.

Buma kijkt niet eens naar de stapel papier die zijn collega’s hebben meegebracht. De CPB-doorrekeningen met gunstige banencijfers interesseren hem niets. Een van zijn medewerkers ziet meteen wat het voorstel betekent. De aanpassingen zijn voor 90 procent zaken die D66 graag wil – extra geld voor kinderopvang, een hogere arbeidskorting en vergroening – slechts kruimels komen tegemoet aan wensen van het CDA. Binnen een paar minuten staan Zijlstra, Samsom en Pechtold weer buiten.

Teleurgesteld keren ze terug naar de werkkamer van Wiebes, die op hen wacht met wijn, bier en de nootjes. Er is niets te vieren, maar er wordt nog even nagepraat met een biertje.

Het zou toch eenvoudig moeten zijn om na jaren van hogere lasten en bezuinigingen cadeautjes uit te delen. Er is niet voldoende ‘draagvlak’ voor hogere btw of gemeentebelasting, maar de lastenverlichting van 5 miljard lijkt er soepel te komen. VVD en PvdA zijn het eens – dat is al heel wat als het op fiscaliteit aankomt – en tot ieders verrassing zei Buma toen het plan in juni naar buiten kwam meteen ‘ja’.

Alleen, dat is niet genoeg in de Eerste Kamer. VVD en PvdA komen daar sinds juni 17 zetels tekort. Naast de 12 zetels van het CDA is dus nog óf de steun van D66 (10) óf van ChristenUnie (3) en SGP (2) nodig. En die partijen zijn niet meer zo constructief.

Wiebes heeft, zo zal hij in een van de vele Kamerdebatten zeggen, „koffie gedronken tot ik er een half delirium van kreeg”. Hij heeft met alle partijen gepraat. Niet om te horen wat zij maximaal willen binnenhalen, maar om te doorgronden wat de ondergrens is waarmee zij akkoord gaan. Hij kent zijn onderhandelingstechnieken en moet van elke partij ontdekken wat de reservation price of walkaway is. En ze allemaal te vriend houden.

Wat betreft het CDA is dat lastig, want Buma heeft het roer in de partij radicaal omgegooid: hij weigert te onderhandelen in ‘achterkamertjes’. „Hij neemt altijd netjes de telefoon op”, klinkt het in de coalitie, „maar hij zegt niks”. Buma praat wél met andere fractieleiders, vooral met die van ChristenUnie en SGP, die gezamenlijk meer lastenverlichting willen binnenhalen voor gezinnen met één kostwinner. En met Halbe Zijlstra, die door de coalitie naar voren is geschoven om het CDA binnenboord te houden.

De dag nadat de D66-deal niet ‘Buma-proof’ is gebleken, komt de SGP nog langs op het ministerie om mogelijkheden voor eenverdieners door te rekenen, maar ook dat mislukt. Het kabinet doet met een nota van wijziging wat piepkleine aanpassingen in het Belastingplan. Voor elk wat wils, maar voor niemand genoeg, weet ook het kabinet. Op woensdag 18 november stemt de Tweede Kamer vóór het Belastingplan. Het CDA stemt in, maar dat betekent geen succes in de senaat.

Plan B

Het moddergooien in de Tweede Kamer gaat onverminderd voort. D66 beschuldigt CDA van het torpederen van het Belastingplan. CDA noemt D66 de partij van de lastenverhoging die niet meewerkt aan lastenverlaging. Toch besluit het kabinet dat met die twee partijen zaken moeten worden gedaan.

De dag na de stemming schiet Rutte Pechtold even aan in het Kamergebouw. „Alexander, zullen we weer eens een hapje gaan eten.” Diezelfde avond probeert Wiebes op de jaarlijkse belastingplanborrel zijn sippe ambtenaren op te vrolijken met een geestige speech.

Geheel tegen Ruttes gewoonte in neemt hij Pechtold een week later niet mee naar een Indisch restaurant, maar naar een bistro op het Lange Voorhout. De twee spreken maar kort over de impasse over het Belastingplan, maar Rutte weet dat de deur openstaat. Zoals een ervaren onderhandelaar op het Binnenhof het formuleert: „Een kwartiertje met Pechtold en hij zegt overal ‘ja’ op.” Het concrete verzoek van de premier aan de D66-leider is of hij niet zijn senatoren kan inzetten om CDA’ers te paaien; het kabinet komt er niet doorheen. Onderhandel je dan alleen nog met ons, vraagt Pechtold. Rutte belooft dat, maar bij D66 blijft wantrouwen of het kabinet niet ook met de christelijke partijen praat.

Wiebes heeft haast

CDA-senatoren blijken wel bereid te praten. Op vrijdag 4 december laat Wopke Hoekstra (CDA), partner bij McKinsey, zijn secretaresse een conference call opzetten met zijn fractiegenoot Marnix van Rij, en Joris Backer en Alexander Rinnooy Kan van D66. Het gesprek loopt stroef, want het CDA zegt, in lijn met Buma, niet te willen onderhandelen maar alleen te „inventariseren”. En bovendien, als het kabinet nog iets wil regelen, dan doen ze dat maar in het debat dat medio december gepland staat. Wiebes heeft echter aangekondigd haast te hebben. Hij heeft met de Raad van State afgesproken dat een wetswijziging uiterlijk 8 december binnen moet zijn.

Toch zien de D66’ers lichtpuntjes in de telefonische vergadering. De CDA’ers willen graag sleutelen aan de vermogensbelasting en denken mee over vergroening. En als de D66’ers aandringen op een vervolgafspraak, waarbij ze elkaar ook in de ogen kunnen kijken, biedt Marnix van Rij na enig geharrewar aan dat zondagavond bij hem thuis te doen. De optimistische berichten bereiken ook het kabinet.

Maar in het sinterklaasweekend schiet het CDA in de contramine: D66 wil te veel en te snel, zeggen senatoren. De afspraak bij Van Rij wordt afgezegd – CDA’ers ontkennen zelfs dat het een harde afspraak wás. Bij D66 snappen ze niet waarom. Zijn de senatoren teruggefloten door Buma? Hebben zij zelf iets verkeerd begrepen? Zondag belt Pechtold het nieuws door naar Rutte. Die heeft met Wiebes allang de scenario’s doorgesproken en vraagt Pechtold: kunnen je senatoren vanavond bij Wiebes thuis langskomen? Dan doen we het wel zonder het CDA.

Om half negen ’s avonds staan Joris Backer, Thom de Graaf en Alexander Rinnooy Kan bij Wiebes op de stoep in de Haagse wijk Duinoord. Pechtold zelf is niet uitgenodigd. Met thee en een bescheiden wijntje wordt zes uur lang onderhandeld met Wiebes, die zijn assistent en een ambtenaar met een rekenmachine laat aanschuiven. Eén man zit niet in de kamer, maar wel in ieders hoofd: Sybrand Buma.

De senatoren moeten voor het uiteindelijke compromis mandaat hebben van partijleider Pechtold. Wiebes moet bewaken dat er niets gebeurt wat Buma afstoot. Daarom wordt besloten twee belangrijke winstpunten voor D66 buiten het Belastingplan 2016 te zoeken: de belofte van het kabinet om snel te beslissen over het sluiten van alle kolencentrales en om op termijn meer belastingen lokaal in plaats van via de Belastingdienst te heffen.

Twee CDA-standpunten

Er komen ook twee overduidelijke CDA-punten in: een hogere ouderenkorting en een grotere vrijstelling in de vermogensbelasting. De ‘groene’ wens van D66 wordt met een slimmigheidje ingewilligd. Het kabinet stopt eenmalig 100 miljoen in een subsidiepotje voor energiebesparende verbouwingen aan woningen. Dat is gunstig voor de bouwsector, waarmee het CDA warme banden heeft.

Om half drie ’s nachts zijn ze eruit. Maar dat het kabinet tien senaatszetels steun heeft gewonnen, kan nog steeds betekenen dat het er twaalf verliest. Maandagmiddag brengt Wiebes telefonisch verslag uit aan senator Van Rij. Die neemt er koeltjes kennis van en zegt het te zullen bespreken met zijn partijtop.

Die avond overlegt het CDA. Alle betrokkenen weten dat ze niet tegen deze beperkte aanpassingen zullen stemmen. Het Belastingplan is gered, maar Buma laat zijn tegenstanders nog even bungelen. Het kabinet is gerust als Halbe Zijlstra dinsdagochtend weer bij Buma langsgaat, al spreekt de CDA-leider zijn steun niet hardop uit.

Buma’s achterkamersallergie gaat zo ver dat hij pas ’s middags in het openbaar en voor draaiende camera’s zijn ja-woord geeft: het CDA blijft het Belastingplan steunen. Hij laat niet na nog één sneer uit te delen aan zijn collega Pechtold. Die is „door de pomp gegaan” in ruil voor minimale concessies.

Binnen zijn eigen partij wordt de uitkomst als triomf ervaren. „Als we zelf aan tafel hadden gezeten, hadden we waarschijnlijk minder binnengehaald”, zegt een CDA’er.