‘Europa kan niet zonder een sterke grenswacht’

De Portugese oud-eurocommissaris stelde dertien jaar geleden al een eigen grenswacht voor de EU voor. Pas donderdagavond praten de Europese regeringsleiders erover.

Vluchtelingen bij het prikkeldraad dat Servië van Hongarije scheidt.

Donderdagavond bespreken de Europese regeringsleiders een nieuw plan van de Europese Commissie om een EU-grenswacht op te richten. António Vitorino heeft op voorhand al een déjà vu. „Dit is geen nieuw voorstel”, zegt de Portugese directeur van de denktank Notre Europe, die tussen en 2004 als eurocommissaris voor Justitie verantwoordelijk was voor migratie en terreurbestrijding.

De nieuwe grenswacht zou met 1.500 man de grenzen van een lidstaat moeten bewaken als een meerderheid van EU-landen vindt dat zo’n land het zelf niet meer aankan.

„Toen ik in 2002 opperde om grensagentschap Frontex op te richten, schreef ik al dat Frontex moest uitgroeien tot een grenswacht. Het is toch logisch dat de bewaking van een gemeenschappelijke buitengrens, die de buitengrens is van veel lidstaten, de verantwoordelijkheid is van iedereen? Lidstaten hebben toen ja gezegd tegen Frontex, maar die stap verder nooit gezet. Je kunt je afvragen waarom ze dertien jaar niets deden en nu doen alsof dit revolutionair is.”

Kaart met alle grenshekken in Europa. Klik op de icoontjes voor meer informatie:

Waarom hebben ze zo lang gewacht?

„Frontex was een stap vooruit, daarvóór hadden we helemaal niks om de buitengrenzen te bewaken. Maar Frontex mag niets. Ze hebben weinig geld en weinig mensen. Ze mogen niet in databases van de politie om ID’s te checken. Ze moeten door een regering worden uitgenodigd om te komen helpen. Logisch dat dit, bij calamiteiten zoals nu, onvoldoende is. Lidstaten hebben de neiging te wachten tot het water ze aan de lippen staat, hè.”

Hoe belangrijk is het dat regeringsleiders die grenswacht oprichten?

„Heel belangrijk! De vluchtelingencrisis raakt de identiteit van Europa. Dit is existentieel: het Europese project draait om waarden. Als we vluchtelingen niet beschermen, wie zijn wij dan? Daarbij draait Europa om de eliminatie van binnengrenzen. Daar is het systeem met interne markt en vrij verkeer op gebaseerd. Daaruit volgt dat je wél controle moet hebben over de buitengrenzen. Extra controle, want het is de enige echte grens die er is. Dat hebben we verzuimd. We zijn de controle kwijt. Sommige burgers roepen dat binnengrenzen weer moeten worden opgetrokken. Verkeerde oplossing. We moeten eindelijk die buitengrenzen goed gaan bewaken. Het is essentieel voor het overleven van de EU.”

Wat moet er aan de buitengrenzen gebeuren?

„Iedereen moet worden geregistreerd. Mensen die in aanmerking komen voor de vluchtelingenstatus, uit Syrië of Irak, mogen door. Zij worden verdeeld over lidstaten en mogen de asielprocedure in, waarin wordt bepaald of ze wel of geen vluchteling zijn. De rest moet terug.”

Zodat burgers zien: de autoriteiten hebben het onder controle?

„Ja. Gemakkelijk zal het niet zijn. Mensen terugsturen is duur en ingewikkeld. Landen van herkomst werken niet altijd mee. Als je nu op een Grieks eiland bij de registratie gaat kijken, hoor je iedereen zeggen: ‘Ik kom uit Aleppo.’ Mensen weten: als Syriër mag je door.”

Wat doe je daaraan?

„Hier zijn precies de getrainde, ervaren grenswachten nodig waarover regeringleiders in Brussel praten. Functionarissen die strikvragen kunnen stellen als: ‘Wat is de kleur van de taxi’s in Aleppo?’ Precies dat dilemma hadden we eind jaren negentig, toen 700.000 Bosnische vluchtelingen naar de EU kwamen. Toen zei iedereen: ‘Ik ben Bosniër.’”

Maakten asiellanden en landen aan EU-buitengrenzen toen ook ruzie?

„Nou en of. Toen waren we nog met 15. Asiellanden als Duitsland en Nederland vonden distributie van vluchtelingen toen al het belangrijkst. Grenslanden riepen dat zíj moesten worden ontlast en geld nodig hadden. Het is dezelfde discussie als nu. De problemen zijn eender, alleen de dimensie is anders. Nu zijn we met 28. We praten over anderhalf miljoen arrivals in één jaar, van wie de meesten niet zijn geregistreerd.”

Werkte destijds de herdistributie van Bosniërs over de lidstaten?

„Ja. Beter dan nu. Ze kregen alleen tijdelijke bescherming: twee jaar. Permanente bescherming en vluchtelingenrechten onder de Geneefse conventies kregen ze niet. Ook toen wilde iedereen naar Duitsland. Als je mensen naar andere lidstaten bracht, gingen ze vaak meteen terug naar Duitsland. Dat zien we nu weer.”

Herdistributie werkt nu niet. Begrijpt u dat mensen zeggen: ik wil een hek om mijn land?

„Natuurlijk. Soms kun je tijdelijk grensbewaking invoeren. Maar op termijn is dat geen oplossing. Hekken geven een illusie van controle. Vluchtelingen nemen andere wegen, om het hek te omzeilen.”

Migranten vliegen nu via Moskou naar de EU, met valse paspoorten.

„Ja.”

Hongarije heeft geen last meer.

„De buurlanden des te meer. Als zij ook muren bouwen, verandert de stroom opnieuw van richting. Je schuift de problemen steeds op het bord van een ander. Ik noem dat geen oplossing.”

Waarom werkt het hek op de Amerikaans-Mexicaanse grens wel?

„Ik hoor dat vaak, maar het is een mythe. In de Verenigde Staten zitten twaalf miljoen illegale Mexicanen. Hekken werken niet.”

Door terreuraanslagen in Europa wordt de roep om hekken luider.

„Ik kan dat begrijpen, maar ook tegen terreur is het geen oplossing. Miljoenen mensen steken binnengrenzen over, privé of voor werk. Moet je die benadelen, om enkele terroristen te vangen? En krijg je die dan te pakken? Ik heb nog nooit gehoord dat terroristen zichzelf correct legitimeren aan de grens. Als je grenscontroles invoert, gebruiken ze valse paspoorten of steken ze in een bos of door het veld de grens over. En: de aanslagen in Parijs werden gepleegd door Belgische en Franse staatsburgers. Sommigen waren naar Syrië geweest, maar zonder die trips hadden ze ook veel mensen kunnen vermoorden. IS heeft een nieuwe strategie: terroristen inzetten in hun eigen, Europese landen. Binnengrenzen sluiten is geen oplossing.”

Is Europa voorbereid op terreuraanslagen?

„Redelijk. Na 9/11 hebben we aanslagen in Madrid en Londen gehad, in 2004 en 2005. Daarna waren er weinig aanslagen, tot die in Frankrijk in 2015. Doordat IS nu Europese terroristen gebruikt, neemt de druk op politie en veiligheidsdiensten toe. Ze moeten meer informatie delen.”

Meer samenwerken, meer delen in Europa. Denkt u dat regeringsleiders daartoe kunnen besluiten?

„Het is moeilijk, want behalve Merkel rent iedereen achter zijn emoties aan. Maar ik geloof in rationele oplossingen. Die zijn er. Waarom zou je dan op emotionele gronden kiezen voor iets dat niet werkt?”