Verzamelen als verslaving

Snuisterijen

Voor veel Star Wars-fans begon hun liefde niet met de films, maar met speelgoed. Al bij de eerste film werd ‘merchandise’ gemaakt. Zeldzame stukken van toen zijn nu duizenden euro’s waard.

Jawa-actiefiguurtje met vinylcape uit 1977 geproduceerd door Kenner.

Een levensgrote replica van Jedi-meester Yoda, dat gaf rapper en songwriter Brainpower (Gerrit Jan Mulder, 1975) zichzelf cadeau toen hij op nummer één stond in Nederland. „Anderen zouden gaan zuipen met vrienden, of een gouden ketting kopen”, vertelt de rapper. Hij wordt kinderlijk enthousiast als hij over het gerimpelde, groene beeld spreekt, neemt zijn telefoon, zoekt een foto en klikt vervolgens de eBay-app open. Tussen al zijn andere activiteiten – afgelopen jaar verscheen zijn Engelstalige album Determination en was hij druk met de theatershow Twee-eiig – werpt hij regelmatig een blik op de veilingsite om te kijken of er Star Wars-spullen worden aangeboden.

Mulder: „Maar iets als mijn Yoda, toen 500 euro, vind je niet vaak. Hij is in ’95 in beperkte oplage gemaakt.” De rapper ziet dat er toch een wordt aangeboden. „Net verkocht voor 1.500 dollar! Maar het gaat mij niet om het geld. Dit is gewoon vet; je ziet de liefde en het werk die erin zitten.”

Geen andere films wekken dezelfde verzamelwoede op als Star Wars. Afgelopen vrijdag werd bij Sotheby’s een collectie geveild. Opbrengst: ruim 500 miljoen dollar. Voor een zeldzame doos figuurtjes uit The Empire Strikes Back betaalde een koper 32.500 dollar.

Ultiem escapisme

Verschillende Nederlanders met grote Star Wars-collecties vertellen dat hun liefde voor de space-opera is ontstaan door de actiefiguurtjes, niet door de films. Star Wars was de eerste blockbuster met zo’n grootschalige speelgoedlijn; kinderen werden eind jaren 70 geconfronteerd met winkels vol Star Wars-snuisterijen. Mulder was nog maar twee toen de eerste film uitkwam. „Maar in mijn vroegste herinneringen speel ik al bij vrienden met Chewbacca en C-3PO. Toen ik vijf was kwam The Empire Strikes Back uit en mocht ik mijn eerste actiefiguurtje uitzoeken. De combinatie van deze AT AT Commander en de kaart met afbeelding van een ijslandschap, waarop hij werd verkocht, sprak zo tot de verbeelding dat ik geen ander speelgoed meer wilde.”

Toen hij enkele jaren later de films bekeek, werd de fascinatie alleen maar groter. Net als regisseur Bobby de Groot (1974), die 11 kubieke meter Star Wars-spullen in een opslag heeft staan. De Groot omschrijft de Star Wars-films als „het ultieme escapisme”. Eenvoudige avonturen, over goed en kwaad, maar wel in een galaxy far, far away. En in tegenstelling tot bijvoorbeeld Star Trek wordt er bijna niet gerefereerd aan „aardse” dingen, voegt Roloff de Jeu (1975) toe – zijn verzameling, van strips tot Chewbacca-zeep, is momenteel te zien op een kleine expo in Noord-Scharwoude.

Star Wars-bedenker George Lucas zette volgens deze fans in enkele films een geloofwaardige fantasiewereld neer. De Groot: „Bij Star Wars ziet alles er een beetje verroest en kapot uit, je hebt het gevoel dat je een bestaand universum binnenstapt, een used universe. En met de poppetjes kon je die wereld in je slaapkamer brengen.” De Jeu: „En The Force werkt ook een beetje als een religie, iedere Star Wars-fan heeft intens naar een kopje gestaard en gedacht: ‘Als ik het lang genoeg probeer, zou het dan verschuiven?’ ”

Furbacca’s en Star Wars-mascara

Het was geen filmstudio, maar Lucas zelf die achter het merchandise-bombardement zat. Door het succes van zijn eerdere film American Graffiti (1973) had de regisseur, terwijl hij bezig was aan zijn script over een sterrenoorlog, recht op een immense loonsverhoging. Lucas stelde filmstudio 20th Century Fox voor om toch verder te werken voor het originele bedrag in ruil voor de rechten op onder meer de vervolgfilms en de merchandise. De filmstudio accepteerde graag, ze geloofden niet dat Star Wars succesvol zou worden en merchandise bracht in die jaren nog niet veel op. Fout gedacht.

Nadat in 1977 de eerste film was uitgekomen, bleek de markt voor Star Wars-speelgoed jaren onverzadigbaar. Kenner, die de rechten kreeg om de bekende actiefiguurtjes te produceren, verkocht tussen 1978 en 1985 meer dan 300 miljoen poppetjes, ruimteschepen, voertuigen, kleurboeken, .... Schattingen over de bedragen die werden omgezet met de merchandise lopen uiteen; sommigen spreken over 20 miljard dollar, Chris Taylor, auteur van How Star Wars Conquered the Universe, claimt dat het richting 32 miljard dollar gaat. Disney, dat in 2012 Lucasfilm ltd en daarmee alle rechten kocht, schat alvast dat er in 2016 5 miljard dollar zal worden omgezet met Furbacca’s (De Star Wars-versie van Furby) tot Star Wars-mascara.

Je eerste Star Wars-shot

De overvloedige aanwezigheid van Star Wars-spullen is zowel een dankbare als frustrerende fascinatie voor mensen met verzameldrang. Toen de aandacht in de jaren 90 afnam, struinden jongens als Mulder en De Groot vrijmarkten af. De Jeu: „Vanaf mijn dertiende was ik als enige in mijn vriendenkring met Star Wars bezig. Ik ontdekte dat er in het buitenland wel nog interesse was en bepaalde zaken geld waard werden. Zo ruilde ik poppetjes die ik hier goedkoop kocht, in de VS voor merchandise die hier niet beschikbaar was.”

De Groot: „Niet iedere verzamelaar zal het bekennen, maar eigenlijk probeer je altijd dat gevoel terug te vinden dat je kreeg bij je eerste poppetje. Zoals een junk. Je blijft spuiten, maar de ervaring van dat eerste shot voel je nooit meer.”

Volgens Mulder is het meer: „Het is nostalgie waar een waarheid in zit; het design van Star Wars is gewoon goed.” Hij toont een plaatje van Boba Fett, een onder fans erg populaire slechterik. „Hij straalt mysterie en macht uit. Het is zoals Michael Jacksons Thriller, je draait dat nummer uit nostalgie, maar ook omdat het goed is. En ja, het is een verslaving, maar een die gezonder is dan roken of drinken.”

1.000 euro voor een opslagruimte

Opvallend, het resultaat van Mulders jarenlange obsessie staat – op zijn Yoda na – niet volledig uitgesteld in zijn huis, maar zit vooral in een opslagruimte van 2 bij 4 meter, van plafond tot vloer gevuld met verhuisdozen. „Ik kocht soms tienmaal hetzelfde figuurtje: een om te houden, een om weg te geven, een om open te maken. En dan had ik er nog zeven.” Maar zo in het wilde weg verzamelt hij nu niet meer. Mulder: „Op een gegeven ging Lucas samenwerkingen aan met iedereen. Bij een M&M verkleed als Star Wars-personage besefte ik: ‘Dit is spuuglelijk, dit hoef ik niet’.” Nu focust hij vooral op rekwisieten en vintage speelgoed (zie inzet). Maar ja, vanochtend heeft hij ook nog een paar Star Wars-sneakers gekocht op eBay.

Ook De Groot houdt het tegenwoordig bij „de kersen op de Star Wars-taart”. Maar ook hij betaalt jaarlijks 1.000 euro voor een opslagruimte. „Het was te veel om bij mij uit te stallen, en mijn moeder wilde het niet meer in huis.” Ouders die hun kroost na woensdag een Star Wars-figuur cadeau geven, zijn gewaarschuwd.