Partijleider Merkel is ‘haaien’ CDU te slim af

Met een kleine concessie sneed de bondskanselier haar critici de pas af.

Een opstand tegen bondskanselier Angela Merkel op het CDU-congres werd niet uitgesloten. Maar al bij binnenkomst krijgt ze maandag daverend applaus. foto Kai Pfaffenbach/Reuters

‘Hallo”, zegt een glimlachende Angela Merkel in het voorbijgaan. Maar voor iemand iets kan terugzeggen, is ze alweer weg. Zondagavond in het stadhuis van Karlsruhe luistert de Duitse bondskanselier een ontvangst op van haar partij voor de pers. Buiten staat op veilige afstand een handjevol demonstranten met spandoeken tegen de oorlog in Syrië. Binnen klinkt niks-aan-de-handmuziek, die meteen stopt bij binnenkomst van de hoofdgast.

„Jullie komen natuurlijk voor nieuws, maar dan moeten jullie maar op onze website kijken”, zegt Merkel. Die middag heeft ze de lieve vrede in de partij hersteld met een kleine tegemoetkoming aan haar critici. Die wilden dat zij een bovengrens noemt voor het aantal asielzoekers dat Duitsland. Zij heeft slechts toegestemd om vanaf nu te zeggen dat Duitsland „het aantal asielzoekers merkbaar wil verminderen”.

Merkel beweegt zich als enige volstrekt ontspannen. Haar vriendelijke buitenkant is de perfecte camouflage van de intelligente machtspoliticus die zij is: al 25 jaar zwemt zij rond in de haaienvijver van de CDU-partijtop. En sinds tien jaar is zij de onbetwiste leider.

Kranten schrijven voorafgaand aan het congres over de moeilijke positie van Merkel. Een opstand tegen haar wordt niet uitgesloten. De jongerenbeweging van de partij, de Junge Union, de invloedrijke middenstandsbeweging en veel lokale CDU-politici menen beter dan zij aan te voelen „wat leeft” onder de mensen. De bijna één miljoen asielzoekers die dit jaar Duitsland zijn binnengekomen leiden tot instabiliteit. Mensen zijn bang dat het land op korte termijn door vreemdelingen zal worden overheerst als het tempo van de immigratie zo doorgaat. Ondertussen groeit de populariteit van de rechts-populistische Alternative für Deutschland (AfD) sinds de zomer razendsnel. Het aantal gewelddaden en aanslagen op asielzoekers en hun huizen neemt niet af. De inlichtingendiensten melden dat niet alleen notoire neonazi’s ervoor verantwoordelijk zijn dat bijna elke avond een asielzoekerscentrum (met of zonder bewoners) afbrandt. Vaak gaat het om brave burgers zonder strafblad die denken iets goeds te doen voor het land. Der Spiegel en de Süddeutsche Zeitung schreven zaterdag allebei dat het midden van de Duitse samenleving naar rechts verschuift en radicaliseert.

Populistisch signaal

Voor de grote middenpartijen CDU/CSU en SPD zijn dat verontrustende berichten: mocht de AfD werkelijk tien zetels of meer halen bij de volgende Bondsdagverkiezingen, dan kan dat grote consequenties hebben voor deze partijen.

Merkel moet dus een populistisch signaal afgeven. Dat ondanks die veelgeroemde ‘welkomstcultuur’ de opvangmogelijkheden eindig zijn, zelfs in Duitsland.

Het overtuigen van haar eigen partij kost Angela Merkel maandagmiddag zo te zien niet veel moeite. Als ze de hal binnenkomt, krijgt zij nog voordat ze een woord gezegd heeft een donderend applaus. Merkel doet wat zij anders nooit doet: een poging om een blik op de toekomst te werpen. Hoe Duitsland er over 25 jaar uit zal zien. Visie: daarop kon Merkel, die liever pragmatisch met de dingen omgaat, nooit worden betrapt. Zij toont begrip voor de onzekerheid in de samenleving over het mogelijke verlies van de eigen identiteit. „We hebben een rendez-vous met de globalisering”, zo citeert Merkel minister Wolfgang Schäuble (Financiën). „Er zijn twee mogelijkheden hoe we op de ontwikkeling kunnen reageren. We kunnen ons uit angst en de hoop dat de beker aan ons voorbijgaat, afkeren van deze ontwikkeling. Maar dat eindigt in hermetische afsluiting. Ik geloof niet dat dat een verstandige optie is in de 21ste eeuw.” Merkel krijgt haar partij mee als zij de tweede mogelijkheid uitspreekt: „Ik ben hiervan overtuigd: de bekwaamheid en de bereidheid om te veranderen bepalen in de globaliserende wereld het vermogen om de toekomst aan te kunnen. Als we nu iets verkeerds doen, zullen we de toekomst verliezen.”

Maandag laat de congresleiding de vergaderagenda in het honderd lopen door tientallen gedelegeerden aan het woord te laten die zich voor het overgrote merendeel achter Merkel scharen. Ook de voorzitter van de Junge Union slikt zijn kritiek in. Als dinsdag de aanvoerder van zusterpartij CSU, de Beierse premier Horst Seehofer, te gast is, laat Merkel duidelijk blijken dat ze niet is vergeten dat hij haar drie weken geleden op zijn congres publiekelijk heeft vernederd.

De CSU wil al heel lang dat Merkel een bovengrens noemt van het aantal asielzoekers dat het land kan opvangen. Maar dat vertikt ze. Seehofer wordt door de CDU met gemengde gevoelens aangehoord. Hij prijst de voortreffelijke manier waarop Beieren omgaat met de asielcrisis. Hij houdt ook vast aan zijn eigen standpunt. „Of je het nu bovengrens, contingenten, of het verminderen van het aantal asielzoekers noemt: uiteindelijk worden we afgerekend op het resultaat”, bromt Seehofer. Bij het applaus laat Merkel hem ongemakkelijk lang alleen gesticulerend op het podium staan. Uiteindelijk gaat ze naast hem staan. Eventjes. Zodat het beeld van de ongebroken samenwerking van CDU en CSU intact blijft. Een krant schrijft juichend over Merkel: „De chef is terug!” Maar iedereen heeft ook Seehofers waarschuwing gehoord: als Merkel er niet op afzienbare termijn in slaagt de aantallen asielzoekers terug te brengen, zal ze opnieuw diep in de problemen raken.