Zwarte doos voor zelfrijdende auto’s

Auto’s worden stapsgewijs autonomer. Maar hoe zit het met de aansprakelijkheid, vragen Lambèr Royakkers en Rinie van Est.

AMSTERDAM, november 2013 - Minister van Infrastructuur en Milieu Melanie Schultz van Haegen in een zelfrijdende auto. De allereerste keer dat het voertuig de openbare weg op gaat. Foto ANP / Marcel Antonisse

Het aansprakelijkheidsvraagstuk vormt een van de grootste barrières voor de brede invoering van de zelfrijdende auto. Ook minister Schultz van Infrastructuur en Milieu, die Nederland als koploper op het gebied van zelfrijdende auto’s wil zetten, ziet dit als een heikel probleem. Toch is dat vrij eenvoudig te tackelen door invoering van wettelijke veiligheidseisen voor zelfrijdende auto’s, collectieve aansprakelijkheidsverzekering voor de gebruikers ervan en de verplichte invoering van een zwarte doos in elke auto.

De introductie van de zelfrijdende auto is al begonnen: auto’s worden stap voor stap autonomer. Na software-update 7.0 kunnen Tesla-bezitters sinds vorige maand automatisch inparkeren, meerijden met ander verkeer, vanzelf een rijbaan volgen en met een tikje tegen de richtingaanwijzer van rijbaan wisselen. Om de zelfrijdende auto echt te gebruiken, dient het aansprakelijkheidsvraagstuk opgelost te worden.

Allereerst zijn er wettelijke veiligheidseisen voor zelfrijdende auto’s nodig. Als een zelfrijdende auto schade veroorzaakt ten gevolge van een gebrek in de auto, dan is de producent aansprakelijk. Er is sprake van een gebrek indien het product niet de veiligheid biedt die men daarvan onder de gegeven omstandigheden mocht verwachten.

Bij de beoordeling van een eventueel gebrek van de zelfrijdende auto zal de rechtspraak naar de volgende factoren kijken: het verwachtingspatroon van het publiek; de presentatie van het product; het redelijkerwijs te verwachten gebruik; een afweging van de voor- en nadelen van een systeem en het voldoen aan veiligheidseisen.

Op dit moment zijn er nog geen wettelijke veiligheidsvoorschriften voor de zelfrijdende auto. Het is dus van belang om concreet te maken aan welke veiligheidseisen zo’n auto moet voldoen, zodat beoordeeld kan worden of de betreffende zelfrijdende auto voldoet aan de veiligheid die men wettelijk gezien mag verwachten.

Maar het moet ook helder zijn wie aansprakelijk is wanneer een zelfrijdende auto schade veroorzaakt zonder dat er sprake is van een gebrek in het product. Collectieve aansprakelijkheid voor de gebruikers van zelfrijdende auto’s voor eventuele schades veroorzaakt door deze auto’s lijkt een elegante oplossing te bieden. Een verplichte verzekering voor eigenaren van een zelfrijdende auto zou een gemakkelijke en praktische manier zijn om deze collectieve aansprakelijkheid te realiseren.

Omdat meer dan 90 procent van alle huidige ongelukken wordt veroorzaakt door menselijke fouten, gaan de producenten er vanuit dat zelfrijdende auto’s op den duur veiliger zullen zijn dan door mensen bestuurde auto’s. In dat geval zal de verzekeringspremie voor gebruikers van zelfrijdende auto’s lager uitvallen dan die voor de huidige autorijders.

Door invoering van een zwarte doos in elke auto kan de aansprakelijkheid zelfs bepaald worden bij zogenaamde mixed traffic, de overgangssituatie waarbij zelfrijdende auto’s en conventionele auto’s door elkaar bewegen. Vanaf 2018 is in alle auto’s het e-Call systeem verplicht, dat automatisch de hulpdiensten alarmeert bij een ongeval.

Het systeem treedt in werking als bijvoorbeeld de airbags in een auto geactiveerd worden of impactsensoren een botsing signaleren. Door dit uit te breiden met een ‘event data recorder’, vergelijkbaar met de zwarte doos in een vliegtuig, is te achterhalen of de schade werd veroorzaakt door bijvoorbeeld een gebrek aan de auto, of door een mens achter het stuur.

De relevante gegevens van de oorzaak van de schade kan door een bevoegde autoriteit doorgespeeld worden aan de betreffende verzekeraars om tot een snelle en eerlijke afwikkeling te komen. Zo’n bevoegde autoriteit is zeker ook nodig om aan privacybezwaren tegemoet te komen. Het moet helder zijn wie de bevoegdheid heeft om data van zo’n event date recorder te lezen en wanneer die data gebruikt en doorgespeeld mogen worden.