‘Ras is geen natuurlijke indeling’

De indeling van mensen in rassen is een product van de Verlichting. En door slavernij hield het begrip ‘ras’ stand. ‘Het is een sociale constructie.’

Filosoof Justin Smith: „Zwarte Piet is een symbool, de manier van denken verandert niet door afschaffing.” Foto Andreas Terlaak

Bestaan mensenrassen? Nee, biologen zien er niets in.

Filosoof Justin E.H. Smith legt in zijn boek Nature, Human Nature, and Human Difference: Race in Early Modern Philosophy (2015) uit hoe de vaak gebruikte indeling in mensenrassen in de achttiende eeuw is ontstaan en werd gebruikt om de superioriteit van de Europeanen van het ‘blanke ras’ te bewijzen. Eind november gaf hij in Rotterdam een lezing voor de Pierre Bayle stichting.

Smith: „Historische, economische en politieke factoren leidden tot een scherp onderscheid tussen zwart en blank in de vroegmoderne periode. De mensen waren zo enthousiast over de indeling van planten en dieren in soorten – met name die van Linnaeus van de vroege achttiende eeuw – dat ze die ook gingen gebruiken voor de menselijke soort. In de latere edities van Linnaeus’ boek Systema Naturae werd de menselijke soort voor het eerst onderverdeeld in de ‘witte’ Europeaan (albus), de ‘rode’ indiaan, de ‘bruine’ Aziaat en de ‘zwarte’ Afrikaan. Het is een direct resultaat van de ontwikkeling van de wetenschap indertijd.

Smith: „Maar de indeling van mensen in huidskleur is niet hetzelfde als de indeling in goud of helium, zeemeeuw of olifant. De geneticus Richard Lewontin constateerde al in de vroege jaren zeventig dat willekeurig gekozen mensen binnen een ‘ras’ even sterk van elkaar verschillen als mensen van verschillende rassen. Rassen zijn geen geledingen van de natuur. ‘Ras’ is een sociaal geconstrueerde categorie, die in stand blijft door hem steeds te benoemen.”

Maar waarom volgt de tienjaarlijkse Amerikaanse volkstelling dan wel een raciale indeling?

„De notie ‘ras’ kan een sociale functie hebben. Als we er geen rekening mee houden, krijgen bijvoorbeeld Amerikaanse zwarten slechtere medische zorg. Het is belangrijk om te weten dat de bloedziekte sikkelcelanemie zich kan voordoen onder Afrikaans-Amerikanen. Het is geen ziekte van het zwarte ras maar van een groep die stamt van slaven uit een klein gebied in Afrika.”

Maar in Frankrijk, het land waar u nu woont, doen ze het zonder dat onderscheid tussen rassen.

„Toen ik wegging uit de VS geloofde ik nog naïef in een essentieel verschil tussen zwart en blank, maar ik kwam er later achter dat onze indeling te maken had met de lokale geschiedenis van de VS. De pogingen om de ongelijkheid van rassen te overwinnen hebben de indruk van een natuurlijke indeling tussen zwart en blank nog versterkt. Die indeling is anders dan in de rest van de wereld.

„Ik zie in Frankrijk en in de VS twee inadequate reacties op ernstige, historische problemen. Frankrijk kent de beroemde republikeinse traditie om geen enkel onderscheid te maken. Dat is rampzalig: dat wordt gezien als masker voor de autoriteiten om ongelijkheid te ontkennen.

„Er is geen enkele officiële manier om zelfs maar over etnische verschillen te praten. Je mag niet ‘Afrikaans’ of ‘Arabisch’ zeggen over Franse burgers. En dan kun je sociale problemen van etnische groepen niet bespreken. Maar in Amerika is juist de pretentie van kleurenblindheid zo erg. Ik heb de oplossing niet.”

Veel Amerikanen koesteren juist hun eigen etnische identiteit.

„Vooral in de VS heb je mensen die het lidmaatschap van een etnische groep zien als de kern van hun wezen. Dat creëert geïsoleerde gemeenschapjes die moeilijk onderling communiceren. Je krijgt ook op identiteit gerichte wetenschap. Als je daar een universeel standpunt tegenover stelt, wordt dat gezien als blanke suprematie.”

Het is opmerkelijk dat in de achttiende eeuw de indeling in rassen juist kwam van Verlichtingsdenkers die dit als wetenschap beschouwden, terwijl onder uitgesproken tegenstanders van racistische indelingen Duitse romantici waren.

Maar volgens Smith is er ook onder Verlichtingsdenkers veel variatie. Smith: „De achttiende-eeuwse filosoof Leibniz was een Europese denker die de menselijke diversiteit op een niet-racistische manier behandelde. Je moet de hele Europese traditie er niet uitgooien.”

Heel anders dan Kant met zijn racistische opmerkingen.

„Kant zegt akelige dingen over ras, maar als hij serieus is, moet hij toegeven dat er geen reden is om de menselijke soort zo op te splitsen. Hij vond het een kunstmatige indeling. De enige natuurlijke indeling is volgens hem de reproductieve: Kunnen ze zich samen voortplanten?”

De romantische filosoof Johan Gottfried Herder is zelfs antiracistisch, terwijl sommige van zijn ideeën door nazi’s zijn overgenomen.

„Hij trok de Europese superioriteit tegenover Afrikanen in twijfel. Maar hij had het ook over één cultuur voor elke plaats en daar zijn etnische minderheden moeilijk in onder te brengen. Daar werd het later sinister.”

In de achttiende eeuw werden nog vragen gesteld bij een raciale indeling van mensen. Daarna niet meer. Smith: „Met het verharden van het instituut slavernij werd ras steeds belangrijker. Men zocht naar een naturalistische uitleg voor de structuur van de samenleving. Men zocht naar ad hoc argumenten voor slavernij.”

„In de negentiende eeuw vond men zelfs dat niet meer nodig. Waarom moest de vraag naar verschil überhaupt worden gesteld? Je kon het toch gewoon zien, vond men. De Afrikanen waren zwart, anderen blank. Men keek alleen nog naar uiterlijke verschillen. Het haar van Afrikanen was van wol en dat werd geassocieerd met dieren.”

En wat denkt u van de traditie van Zwarte Piet in Nederland?

„Dat is een goed voorbeeld van een overblijfsel van raciale ongelijkheid in het verleden. Maar ik vind dat je ook moet luisteren naar de mensen die een dergelijke traditie hebben. Het is een symbool, de manier van denken verandert niet door afschaffing. We hebben hetzelfde probleem met de American-footballclub Washington Redskins. Wat bereik je als die een andere naam zou krijgen?”