Klein vergrijp, grote gevolgen voor je carrière

Veel werkgevers willen van sollicitanten een verklaring van goed gedrag. En je hoeft geen bank overvallen te hebben om de screening niet door te komen. Wat als je dat overkomt?

Illustratie Aart-Jan Venema

Jaren geleden kocht iemand een gestolen fiets en werd betrapt. Hij betaalde netjes de boete. Nu valt zijn oog op een vacature bij NS: informatie verstrekken aan reizigers. Maar de baan krijgt hij niet.

Op Lowlands worden in iemands tas een paar xtc-pillen gevonden. Hij stemt in met een geldboete, ter plekke kan hij pinnen. Later solliciteert hij naar een baan als psycholoog. Die kan hij vergeten.

Relatief kleine vergrijpen, grote gevolgen. De boosdoener is de Verklaring omtrent Gedrag (VOG). Die laat zien dat iemands gedrag geen bezwaar vormt voor het doen van een bepaalde taak of functie.

Iedere werkgever mag om zo’n bewijs van goed gedrag vragen. En dat bedrijven daar veel waarde aan hechten blijkt uit de forse stijging van het aantal aanvragen. In 2010 waren dat er ruim 488.000, vorig jaar ruim 703.000. In alle functies waar wordt gewerkt met ‘kwetsbare mensen, vertrouwelijke gegevens, geld of kostbare goederen’ kan een VOG worden gevraagd. In onderwijs, jeugdzorg, kinderopvang en taxibranche is die wettelijk verplicht. Taxichauffeurs en werknemers in de kinderopvang worden continu gescreend. In de zorg of bij de overheid is een VOG vaak vereist, maar ook een tolk of vertaler moet van onbesproken gedrag zijn. MKB Nederland raadt ondernemers aan om een VOG te vragen. Zelfs PostNL eist zo’n papiertje „omdat bedrijven en consumenten hun brieven aan ons toevertrouwen en ervan uitgaan dat wij op een juiste wijze met hun spullen omgaan”. Wie vrijwilligerswerk wil doen, gaat emigreren, een visum nodig heeft of lid wil worden van een schietvereniging moet er eveneens aan geloven.

De screening wordt verricht door Justis, dat onder het ministerie van Veiligheid en Justitie valt. Justis speurt naar misdrijven en overtredingen die geregistreerd staan in het Justitieel Documentatie Systeem, politieregisters en informatie van het Openbaar Ministerie en de Reclassering.

Wat betekent een strafblad?

Een strafblad is niet per definitie synoniem aan een afwijzing. Als er in de laatste vier jaar – voor jongeren onder de 23 is dat twee jaar – geen strafbaar feit is gepleegd dat relevant is voor het uitoefenen van die functie wordt een VOG afgegeven. Alleen voor zedendelicten geldt een onbeperkte terugkijktermijn.

Maar over de kwestie wannéér een misdrijf relevant is, bestaat de nodige onduidelijkheid, merken vooral de vele advocatenkantoren die zijn gespecialiseerd in bezwaar maken tegen geweigerde VOG’s. Advocaat Diantha van Eijsden van Kaarls Strafrechtadvocaten, dat zegt jaarlijks tientallen van dit soort zaken te krijgen: „Geen VOG betekent geen opleiding en geen werk. Je drukt jongeren in een bepaalde hoek, snijdt ze af van een tweede kans.” Pijnlijk voorbeeld vindt zij de jongen die geen baan bij de NS kreeg omdat hij ooit een gestolen fiets kocht. „Het is een vrij eenvoudige functie waarin het vooral gaat om informatie verstrekken, maar de regels worden heel ruim geïnterpreteerd, omdat hij in die baan „ook met andermans goederen in aanraking zou komen”. Die jongen is al gestraft met een boete, die zou je een nieuwe kans moeten geven.” Het bezwaarschrift in die zaak loopt nog.

Schijnveiligheid

Justis wil niet ingaan op individuele zaken. Maar, benadrukt een woordvoerder, „een VOG wordt niet zomaar afgewezen. Wanneer je iets hebt misdaan, is het zeker niet zo dat je automatisch geen VOG krijgt. Heb je een paar keer dronken achter het stuur gezeten dan is dat voor een taxichauffeur een probleem, voor een ambtenaar ligt dat weer anders.”

Volgens advocaat Ferdinand Verweij van 3 Advocaten wordt de vraag naar zo’n bewijs van goed gedrag in de samenleving aangewakkerd door incidenten, zoals de hockeytrainer die stiekem meisjes filmde. Zo moet ook de hockeymoeder die het team van haar dochter traint een VOG presenteren. „Wij worden steeds vaker benaderd om in beroep te gaan tegen een afwijzing. Een diefstal kan relatief klein zijn, maar het wordt je jaren later nog nagedragen. Ga het maar uitleggen. Je kunt je bijvoorbeeld afvragen wat het telen van hennep voor invloed heeft op het werken in de zorg.”

Het is een goed middel, maar kent ook zijn beperkingen, geeft de woordvoerder van Justis toe. Een pedofiel die opereert in de schaduw is moeilijk te pakken. In zekere zin is sprake van schijnveiligheid, het gaat immers om een momentopname. „Iemand kan een VOG krijgen, maar alsnog in de fout gaan. Enerzijds kun je iederéén wel om een VOG vragen, om alles uit te sluiten. Dat is een illusie. Anderzijds is er nu een aantal jongeren dat geen VOG krijgt en een baan misloopt. De samenleving is in conflict.”

Dat mensen worden afgewezen is te voorkomen, zegt Verweij. „Een reclasseringsrapport en persoonlijke omstandigheden vertellen meer dan een uittreksel uit het strafregister. Je moet de persoon spreken achter de zaak. Zelfs bij verdenking van een misdrijf zien wij afwijzingen van een VOG.” Advocaat Lubna Baroud van Appia & Van der Lee merkt dat ook. Op papier is een verband tussen het vergrijp en de functie altijd goed uit te leggen, zegt Baroud, maar soms wordt er een link gelegd „die erg vergezocht is”. „Ik ken redelijk wat zaken van hogeropgeleiden die geen VOG kregen, omdat ze met drugs waren betrapt op een festival als Lowlands. Terwijl dat geen enkel verband had met hun beroepsuitoefening.” Na beroep kregen zij uiteindelijk vaak toch een VOG, omdat het eenmalige fout was, of omdat kon worden aangetoond dat er geen gevolgen waren voor het uitoefenen van de functie. Zij waarschuwt festivalbezoekers „voorzichtig” te zijn met het accepteren van een schikking. „Als je betaalt, beken je schuld en heb je een strafblad. Dat beseffen mensen niet.”