Een rebel in kwakland

Kwakzalvers blijven meestal trouw aan hun stiel, maar een enkeling weet zich aan het alternatieve moeras te ontworstelen. Dat levert mooie vergezichten op van kwakland, zoals Edzard Ernst laat zien in zijn autobiografie, A Scientist in Wonderland (uitgave: Imprint Academic, 2015). Ernst werd vroeg gedrild door een dominante moeder met een hang naar alternatief. ’s Ochtends vroeg werd hij uit bed gejaagd om op blote voeten door de sneeuw te lopen. Dat was onderdeel van een natuurgeneeswijze, de Kneipp-therapie. In Beieren, waar Ernst opgroeide, was dat niet zo vreemd. Duitsland is het walhalla van de waangeneeswijzen. Ernst overleefde de Kneipp-therapie, studeerde geneeskunde en belandde als arts in een homeopathisch ziekenhuis.

Zo begon een Odyssee, die via professoraten in de revalidatiegeneeskunde in Hamburg en Wenen voerde naar de eindbestemming van Ernst: hoogleraar Complementaire Geneeskunde in de mini-medische faculteit van de Universiteit van Exeter (UK). Dat leek een ideale baan voor iemand die zowel de alternatieve als de reguliere geneeskunde van binnen uit kende, maar zo eenvoudig bleek het niet.

Wie onderzoek wil doen naar de waarde van alternatief, moet zich niet laten betalen door mensen die onvoorwaardelijk geloven in de wonderen van de complementaire geneeskunde. Je moet ook niet de opdracht van een religieuze sekte aanvaarden om het bestaan van Wodan, Shiva, God, of Allah wetenschappelijk aan te tonen. De opdrachtgever weet zeker dat God bestaat en wie daarvoor geen aanwijzingen weet te vinden is op zijn best een kluns, op zijn slechtst te kwader trouw.

Zo verging het ook Ernst. Hij kon wel aantonen dat patiënten baat hadden bij alternatief, maar niet dat die baat meer was dan een placebo-effect, tot ergernis van zijn financiers.

Aan de trials lag het niet, want Ernst verzon leuke trucs om ook de malste geneeswijzen te testen. Dat begon al met spirituele genezers, in Engeland een grote categorie, meer dan de homeopaten, acupuncturisten en krakers bij elkaar. Om dat spirituele genezen te testen huurde Ernst 5 echte genezers in en 5 acteurs om de spirituele genezer te spelen. Die proefopzet was niet waterdicht, want – wonderbaarlijk genoeg– bleken ook de acteurs over spirituele gaven te beschikken. Dan maar een testgroep waarbij de genezer in een apart kamertje zat, onzichtbaar voor de patiënt. Het resultaat was ondubbelzinnig: alle behandelingen pakten positief uit, of de patiënt de genezer/acteur te zien kreeg of niet. Alternatief werkt, als de patiënt maar in de behandeling gelooft.

Sommige alternatieve geneeswijzen zijn lastig te testen: acupunctuur is een theatrale behandeling met al die naalden. Bij de controlegroep kun je de naalden wel op verkeerde plaatsen insteken, maar wie weet hebben de Engelsen andere acupunctuurpunten dan de oude Chinezen. Daarom ontwierp Ernst indrukbare naalden, als toneeldolken, en die werden op klassieke acupunctuurpunten gezet. Ook dat werkte. De naalden hoeven bij acupunctuur helemaal niet te worden ingestoken om hun zegenrijke werking te ontplooien.

Wetenschappelijk ging het Ernst voor de wind. Al snel werd hij de meest geciteerde wetenschapper van de minne medische faculteit van de universiteit van Exeter. De mensen die zijn onderzoek moesten betalen waren niet zo blij met zijn stroom van negatieve resultaten.

Lang bleef hij overeind onder de kritiek van zijn achterban, tot hij zo onverstandig was om Prins Charles onder vuur te nemen. Charles is een nitwit met een groot ego en potsierlijke meningen, die hij met de arrogantie van een a.s. monarch uitbazuint. Charles is „trots” dat hij „een vijand van de verlichting” is en via zijn Foundation for Integrated Health heeft hij hardnekkig gepoogd alternatief de reguliere gezondheidszorg in te persen, gebruikmakend van achterdeuren die in het archaïsche Engeland alleen open staan voor het koninklijk huis.

Daar bleef het niet bij, want in 1990 startte Charles een firma ‘Duchy Originals’, die in 2009 een ‘Detox tincture’ op de markt bracht. Zijn claim was dat je met artisjokkenextract gif uit het lichaam kon drijven. Ontgifting is één van de mallotigste concepten die alternatief heeft voortgebracht, maar toen Ernst het lef had om Charles over zijn dubieuze negotie aan te vallen, werd dat zijn ondergang. De universiteit van Exeter hief de leerstoel van Ernst op. De universiteit wilde toch al grootschalig inzetten op het onderwijs in alternatief, een immorele activiteit waarmee 3e-rangs universiteiten geld verdienen.

Dit treurige einde heeft niet geresulteerd in een treurig boek. Ernst schrijft onderhoudend en zijn persoonlijke ervaring met alternatief is uniek. Hij laat zien waarom alternatief mensen echt helpt, ook al is dat gebaseerd op placebo-effecten. Hij laat ook zien hoe fataal alternatief kan zijn als het in de plaats komt voor werkzame reguliere behandelingen en waarom ‘integrale geneeskunde’ integraal onzinnig is. Je kunt geen evidence-based geneeskunde combineren met hocus pocus waarmee de patiënt misleid wordt.