Aanval Burundi kan massaslachtingen in gang zetten

Burundese rebellen hebben een grote aanval op het leger uitgevoerd. De kans groeit dat haviken in het bewind wraak nemen met massaslachtingen.

Gewapende militanten patrouilleren in Bujumbura. Foto Goran Tomasevic/Reuters

„Alles hangt er van af of het leger van Burundi verenigd blijft”, zei een diplomaat in Burundi onlangs over de snel verslechterende situatie in het Centraal-Afrikaanse land. Na de grote aanvallen gisterochtend op twee kazernes in de hoofdstad Bujumbura komt het leger nog meer onder druk te staan. En groeit de kans dat haviken in het bewind van president Pierre Nkurunziza de overhand krijgen en massaslachtingen onder tegenstanders gaan voeren.

Amerika en enkele mensenrechtenorganisaties waarschuwen voor een herhaling van 1993, toen na de verkiezingen etnische zuiveringen uitbraken waarbij honderdduizenden mensen omkwamen. Politici gebruiken termen als „verdelgen” en „aan het werk gaan”, echo’s van de genocidale retoriek in Rwanda in 1994.

Maar een belangrijk verschil is dat het huidige conflict in de kern politiek is. Burundi verkeert niet in crisis door spanningen tussen Hutu’s (80 van de bevolking) en Tutsi’s (15 procent). Het besluit van Nkurunziza begin dit jaar om, ondanks clausules in de grondwet en het vredesakkoord van 2005, voor een derde ambtstermijn te gaan, stortte het land in chaos. Een brede coalitie van Hutu’s en Tutsi’s, evenals de VN, veroordeelden dat besluit.

Sindsdien ontwaakt Bujumbura iedere dag met verse lijken op straat. Ooggetuigen vertellen over mannen in uniform en leden van Nkurunziza’s militie die ’s nachts rivalen executeren. Het conflict kreeg een nieuwe dimensie toen in mei enkele generaals een mislukte coup pleegden. Ze vluchtten naar Rwanda, van waaruit ze op professionele wijze aanvallen uitvoeren. Ook gisteren was de aanval zeer goed gecoördineerd, er vielen ten minste 19 doden. Volgens bronnen in de hoofdstad waren ze er op uit om wapens buit te maken en betrof het geen poging tot staatsgreep.

De gevluchte generaals bleven in contact met medestanders in het leger en het is goed mogelijk dat ze vrijdag hulp van binnenuit kregen. Dat zou betekenen dat Nkurunziza zijn eigen leger niet meer kan vertrouwen. Als hij de strijdkrachten gaat zuiveren dreigt Burundi zijn laatste bastion binnen de overheid te verliezen die massaslachtingen in de weg staat.

Na het vredesakkoord van 2005 met de toenmalige rebellenleider Nkurunziza werd besloten dat het leger voor de ene helft zou bestaan uit Hutu’s en voor de andere uit Tutsi’s. Betogers hebben altijd gezegd dat militairen gedisciplineerd optreden, in tegenstelling tot de politie.

Vanwege het oplaaiende geweld besloot de VN-Veiligheidsraad onlangs om in principe een vredesmacht te sturen. Ook staat een interventiemacht van Oost-Afrikaanse landen paraat. De Oegandese president Museveni probeert te onderhandelen in Burundi. Probleem is dat steeds meer oppositieleden, journalisten en activisten worden gemarteld en vermoord en moeten onderduiken.

Nkurunziza, kind van een Hutu-vader en een Tutsi-moeder, heeft geen enkele concessie gedaan aan zijn tegenstanders, die hij terroristen noemt. Hij presenteert zich als volkse president, een hergeboren christen en eigenaar van de voetbalclub Alleluia FC. Zijn belangrijkste troef is zijn brede steun op het platteland. Daar woont 80 procent van de Burundezen. Als de president op bezoek gaat, deelty hij zakken vol rijst uit.

Lokale waarnemers achten de waarschuwingen voor genocide overdreven. Wel kunnen er massaslachtingen plaatshebben met tienduizenden slachtoffers, zoals sinds de onafhankelijkheid van Burundi in 1962 al drie keer is gebeurd. Paul Kagame, president van Rwanda, spreekt over massaslachtingen door Burundese leiders, niet over een dreigende genocide. Rwanda dreigt met ingrijpen als de situatie verder uit de hand loopt.