Nieuwe Duitse zorgen over ECB

Volgens een onderzoeker kopen de Franse en Italiaanse nationale banken in het geheim obligaties op. Los van de ECB.

In Duitsland bestaat de indruk dat nationale centrale banken stiekem wél eigen monetair beleid hebben gevoerd. Foto istock

De laatste weken van het jaar zijn niet makkelijk voor de Europese Centrale Bank (ECB). Na de nogal chaotisch verlopen bestuursvergadering van vorige week, waarbij ECB-president Mario Draghi beleggers op het verkeerde spoor zette, is er weer onrust. In Duitsland ligt de ECB onder vuur omdat zij zou hebben toegestaan dat nationale centrale banken van enkele eurolanden heimelijk staatsobligaties opkopen.

Op eigen houtje hebben nationale centrale banken van onder meer Frankrijk, Italië, Griekenland en Ierland voor honderden miljarden euro’s aan schuldpapier opgekocht om de eigen overheden te steunen, zo schreef de krant Die Welt vorige week. De krant baseert zich op een promotieonderzoek van de Berlijnse econoom Daniel Hoffmann, die keek naar de balansen van de nationale banken. De nationale centrale banken zouden hiermee al zijn begonnen voordat de ECB dit jaar haar grootschalige opkoopprogramma van obligaties lanceerde.

Bij de oprichting van de Europese muntunie werd afgesproken dat nationale centrale banken onder bepaalde voorwaarden schuldpapier (zoals staatsobligaties) mochten blijven opkopen. Dit mogen ze alleen doen om te beleggen, dus om de eigen financiële positie te verbeteren. Sommige centrale banken beleggen bijvoorbeeld voor de pensioenen van het eigen personeel. De aankoop van schuldpapier mag nooit raken aan monetair beleid, want dit is het alleenrecht van de ECB in Frankfurt. De precieze regels zijn niet duidelijk – want ze zijn niet openbaar.

En dat voedt de speculatie in Duitsland. Daar bestaat nu de indruk dat nationale centrale banken stiekem wél eigen monetair beleid hebben gevoerd. Of erger nog, dat ze aan ‘monetaire financiering’ hebben gedaan: het stutten van de eigen regeringen. Als een centrale bank staatsobligaties koopt, creëert zij extra vraag naar die obligaties, waardoor de staat minder rente hoeft te betalen.

Opvallend is in elk geval dat de nationale centrale banken hun aankopen de afgelopen jaren fors hebben opgevoerd, zo blijkt uit ECB-statistieken. Hun totale hoeveelheid opgekochte schuldpapier steeg van ruim 100 miljard euro in 2002 naar 575 miljard dit jaar.

Ter vergelijking: het opkoopprogramma van de ECB, dat tot maart 2017 moet duren, kost 1.500 miljard euro. Volgens cijfers van Hoffmann had de Banque de France eind 2014 170 miljard aan schuldpapier op de balans, de Banca d’Italia 125 miljard en bij de Nationale Bank van Griekenland om 25 miljard. De Duitse Bundesbank kocht ‘slechts’ 12 miljard. De cijfers van Hoffmann worden overigens betwist. Desgevraagd laat een woordvoerder van de Banque de France weten: „Het bedrag is verkeerd. Het juiste bedrag staat gewoon in ons jaarverslag: 75,9 miljard.”

Samenzweringstheorieën

Duitse politici eisen nu opheldering van de ECB. Vanuit de christen-democratische CDU klinkt het vermoeden van „heimelijke monetaire financiering”.

De CDU en en ook de sociaal-democratische SPD eisen publicatie van de precieze regels voor de de koop van schuldpapier door nationale centrale banken. Deze staan in het vertrouwelijke document Agreement on Net Financial Assets (ANFA), een akkoord tussen de ECB en de 19 centrale banken van de eurolanden. Blijft dit document geheim, dan worden „samenzweringstheorieën in de hand gewerkt”, aldus de SPD’er Carsten Schneider.

Weeffout in ECB

Toen ECB-president Draghi vorige week werd gevraagd naar ANFA, sloot hij monetaire financiering door nationale centrale banken uit, want dit is verboden. Hij zei ook dat het „moeilijk te begrijpen” is wat nationale centrale banken dan wél met hun obligatiekoop beogen. Hij verwees naar nationale banken voor een antwoord. De woordvoerder van de Banque de France laat weten dat het doel is om de „financiële onafhankelijkheid van de bank te waarborgen”. De bank moet beleggen, zeker nu de rente zo laag is.

De ANFA-kwestie brengt Draghi in een lastig pakket. Wéér is de ECB het mikpunt van negatieve berichtgeving in Duitsland. Al jaren laken Duitse politici en de Bundesbank het ruime monetaire beleid van de ECB, waaronder de obligatiekoop. Ook klonk het dit jaar alom in Berlijn dat de ECB veel te soepel was voor Griekenland.

Maar de ECB is voorlopig gebonden aan het ANFA-akkoord, dat nationale centrale banken veel ruimte laat. Toen de muntunie in de jaren negentig werd opgetuigd, zorgden nationale politici, zeker ook Duitse, ervoor dat de ECB niet té machtig werd: nationale centrale banken moesten ook winst blijven maken, die vaak ten goede komt aan nationale schatkisten.

ANFA hield iedereen toen liever vertrouwelijk. Draghi kan het akkoord niet zomaar openbaar maken; het is immers iets tussen de ECB én 19 nationale centrale banken. De Duitse Bundesbank pleitte donderdag opeens, onder druk van de publieke opinie, voor openbaarmaking. Het is de vraag of de Banque de France en de Banca d’Italia dit verzoek zullen steunen.