Las Vegas in Landsmeer

Bernard Hulsman bespreekt architectuurontwerpen die op elkaar lijken. Vandaag: nieuwbouw in Zaandam en Landsmeer.

Het vernieuwde centrum van Zaandam.. Foto Maurice Boyer

Las Vegas aan de Zaan werd het vernieuwde centrum van Zaandam genoemd, toen daar in 2010 het spectaculaire Inntelhotel werd opgeleverd. En inderdaad, het door WAM architecten ontworpen hotel met gevels van op elkaar gestapelde Zaanse huisjes zou niet misstaan in de gokhoofdstad Las Vegas, waar het casinohotel New York New York een verkleind Manhattan is en Paris een klein Parijs.

Ook het nieuwe stadhuis van Zaanstad, dat een paar jaar later werd voltooid, is door en door Zaans. Sjoerd Soeters, die ook het stedenbouwkundig ontwerp van het vernieuwde centrum had ontworpen, heeft het stadhuis de vorm gegeven van zes tot kolossale omvang vergrote Zaanse huisje bovenop een busstation. De gevels heeft hij versierd met grafische voorstellingen van bekende internationale architectuur, zoals de glazen piramide van het Louvre in Parijs.

Ook de oude houten Zaanse huisjes hadden zulke gevels, legde Soeters eens uit in een interview. Daarop waren versieringen uit de klassieke bouwkunst zoals pilasters aangebracht, maar dan niet van steen maar slechts „twee houten planken dik”.

De meeste critici reageerden zuinig op het vernieuwde centrum van Zaandam. Ze moesten, meestal knarsetandend, toegeven dat het eens desolate centrum van Zaandam was veranderd in een stadswijk waar Zaankanters nu graag naar de bioscoop gaan, winkelen en wonen, maar de Las-Vegasarchitectuur beviel hun minder. „Lach-of-ik-schietarchitectuur”, noemde Jaap Huisman de gebouwen in het nieuwe Zaanse stadshart in De Groene Amsterdammer, „waarvan de houdbaarheidsdatum samenhangt met de afschroefbare groene kunststof panelen.”

Maar naar critici wordt zelden geluisterd. En dus maakt Las Vegas aan de Zaan nu school. Zo lijkt het in Luijendijk Zuid, een onlangs voltooid nieuwbouwwijkje in het dorp Landsmeer (ten westen van Zaanstad), op het nieuwe centrum van Zaandam. Het is alsof TWA architecten de richtlijnen heeft gevolgd die Soeters de architecten van de gebouwen in het nieuwe centrum van Zaandam heeft gegeven.

Soeters bepaalde dat de nieuwbouw in het Zaanse stadshart moest aansluiten op de houtarchitectuur van de Zaanse huisjes of op de oude bakstenen fabrieken en pakhuizen in de Zaanstreek, het eerste industriegebied van Nederland.

In Luijendijk Zuid staan nu appartementsgebouwen waarvan enkele soortgelijke groene gevels hebben als die van oude Zaanse huisjes. Ook staat er een woongebouw dat lijkt op een verbouwd oud pakhuis van baksteen.

Er staat ook een noviteit in Luijendijk: een rijtje van zeven aan elkaar geschakelde huizen. Nieuw is hier niet dat de zeven rijtjeshuizen allemaal net iets andere gevels hebben gekregen – dit is sinds het succes van de door de Luxemburgse architect Rob Krier ontworpen Helmondse vinexwijk Brandevoort tenslotte heel gewoon geworden in Nederland. Maar dat twee van de zeven rijtjeshuizen een gevel van een oud Zaans huisje hebben gekregen inclusief een kap die dwarsstaat op die van de vijf andere, is nog nooit eerder vertoond in Nederland.