In de praktijk lukt het nog niet echt

Door economische migrant terug te sturen kunnen we politieke vluchteling beter helpen, zegt de EU. Maar de werkelijkheid is weerbarstig.

In totaal zijn zo'n 1.200 migranten gestrand bij de grens met Macedonië sinds het land geen 'economissche migranten' meer toelaat. Foto Petros Giannakouris/AP

Een van de effectiefste middelen tegen irreguliere migratie is volgens de Europese Unie de „systematische terugkeer, vrijwillig dan wel gedwongen” van migranten die geen recht hebben om te blijven. In de praktijk komt daar echter weinig van terecht.

Het staat in bijna alle recente stukken van de Europese Commissie: EU-landen moeten vaker en dwingender mensen terugsturen die geen recht hebben op de vluchtelingenstatus. Als we dat doen, schreef de commissie in haar actieplan, komen er minder mensen, krijgt het asielbeleid meer steun in de publieke opinie, en kunnen we mensen die bescherming nodig hebben, beter helpen.

Het is makkelijk gezegd dan gedaan. In 2014 is minder dan 40 procent van de mensen die het consigne hadden gekregen de EU te verlaten, ook daadwerkelijk vertrokken.

Allereerst verstoppen veel migranten die geen recht hebben op asiel, zich liever in de zwarte economie van een Europees land dan dat zij teruggaan. Ten tweede is voor repatriëring medewerking van het land van herkomst nodig, en die ontbreekt vaak. Ten derde: als je onwillige mensen wilt dwingen terug te gaan, zul je ze tot het moment dat dit daadwerkelijk gebeurt, enig tijd moeten vasthouden. Maar Griekenland en Italië voelen weinig voor kampen waar je foto’s kunt maken van arme sloebers achter het prikkeldraad.

Toch is een effectief terugkeerbeleid essentieel in de Europese asielstrategie die nu wordt uitgerold. Op de zogeheten hotspots in Griekenland zouden asielzoekers moeten worden gescheiden van mensen die geen kans maken op asiel – vaak wordt nationaliteit daarbij als een criterium gebruikt. Soms lukt dat, maar vaak ook niet.

En ook als die schifting wel lukt, is daarmee de groep die geen kans maakt op asiel, nog niet de EU uit. Pakistan werkt bijvoorbeeld in het terugkeerbeleid redelijk goed samen met de EU. Maar tussen 2012 en 2014 is het, EU-breed, nog niet met de helft van deze groep gelukt hen ook daadwerkelijk te laten terugkeren.

Ook de VN-vluchtelingenorganisatie UNHCR zegt dat systematische en gedwongen uitzetting, zo nodig voorafgegaan door detentie, de goede weg is. „Landen zijn verplicht bescherming te bieden aan mensen die worden vervolgd of vluchten voor oorlog of schending van de mensenrechten”, zegt UNHCR-woordvoerder William Spindler. „Maar er is geen recht naar Europa te komen voor werk of om je economische situatie te verbeteren. Om te garanderen dat de rechten van vluchtelingen worden gerespecteerd, moet ervoor worden gezorgd dat mensen die geen bescherming nodig hebben, op een humane manier terugkeren.”

Met geld moeten herkomstlanden worden verleid vaker mensen terug te nemen. Met dwang moet economische migranten duidelijk worden gemaakt dat ze geen keus hebben. Maar de praktijk in Griekenland en Turkije laat zien dat de werkelijkheid een stuk weerbarstiger is dan dit ogenschijnlijk heldere schema.