‘Europa is moe en zelfvoldaan’

(58) is één van de belangrijkste postkoloniale denkers. De schrijver vindt dat Europa verantwoordelijkheid moet nemen in de nieuwe wereld: kom van dat eiland af!

Foto Cyril Folliot / AFP

Het verkeer op Empire Road in het centrum van Johannesburg staat muurvast. Ruim tien minuten na de afspraak ren ik de Universiteit van de Witwatersrand binnen. „Professor Mbembe wacht op je”, zegt zijn assistent bij de receptie met een beschuldigende blik. ‘African Time’, wil ik zeggen: het meest gebruikte excuus van Zuid-Afrikanen als ze te laat komen. In Afrika nemen we de tijd niet zo serieus als in Europa. Maar dat is precies het denken dat Achille Mbembe bekritiseert in zijn essays. Afrika als waanbeeld van de Europeaan, als de droom over een wereld die de zijne niet is. ‘Afrika is de negatieve keerzijde van onze eigen wereld, symbool voor de onbeholpen actie, de aangetaste en ontregelde tijd. De band tussen ons en hen is geen band van gelijken. We delen geen wereld’, schrijft hij in Kritiek van de zwarte rede. Mbembe is inmiddels als filosoof en politiek wetenschapper uitgegroeid tot een van de belangrijkste stemmen van de zwarte minderheden in de Verenigde Staten en Europa.

Kritiek van de zwarte rede is een urgent betoog tegen de achtergrond van een dolend Europa dat wordt overspoeld door mensen uit die andere wereld en dat bang is voor wat ze met zich meebrengen. Die angst is volgens Mbembe het gevolg van de overtuiging ‘dat voorbij de grenzen van Europa de natuurstaat heerst – een staat waarin noch het geloof noch de wet een reden van bestaan hebben’.

Mbembe ontvangt me in een met boeken en essays bezaaid kantoor. Hij lacht mijn zorgen over het gebruik van de term ‘African time’ schouderophalend weg. Zo betweterig wil hij het gesprek niet voeren. Hij is deze ochtend teruggekeerd uit München. Hij heeft zich verbaasd over de belangstelling aan de andere kant van de wereld voor zijn ideeën. „Vooral in de context van de vluchtelingen die hun kant op komen en de opkomst van extreemrechts nationalisme. Duitsland is verdeeld tussen angst en solidariteit. Bondskanselier Merkel heeft een enorm risico genomen. Het is een verschil van dag en nacht met Frankrijk. Daar heeft het Front National het debat gewonnen. Daar vindt een Le Pen-alisation of the mind plaats: een angst voor de islam, versterking van de grenzen, allemaal als gevolg van die wilde droom over de ander.”

U schrijft dat de wereld ‘vernegert’.

„Neger is een categorie. Joden, Arabieren, zigeuners, Japanners. De nieuwe neger is, net als de oude, het resultaat van de manier waarop kapitalisme werkt. Dit systeem wordt gedreven door het streven van alles een product te maken. Iets wat kan worden gekocht en verkocht, iets wat winst kan maken. Alles heeft een prijs. Zelfs het levende. Kapitalisme heeft de ambitie te verdelen tussen soorten (species) en ondersoorten (subspecies). Die ondersoort is wat we de Neger noemen.”

Die ondersoort zijn nu de vluchtelingen?

„Precies. Je ziet die mensen nu op de televisie. Ineens besef je dat je dit beeld vroeger alleen in Afrika zag, maar dat het nu in Europa gebeurt. Het is niet voor het eerst dat zo veel mensen in beweging zijn. De meerderheid van de wereldbevolking komt ergens anders vandaan. Er zijn nog maar weinig mensen die echt hun hele leven op dezelfde plaats zijn gebleven. In vijftig jaar tijd zal de meerderheid van de wereldbevolking [onder de achttien jaar, red.] een Afrikaan zijn, terwijl het Westen weg zal zakken in een demografische neergang. Dus zullen we een mondiale herverdeling gaan zien, te vergelijken met de tijd van het kolonialisme toen de stroom de andere kant op ging. Het bouwen van hekken is ontkenning, het is de strategie van de verliezer.”

Zuid-Afrikanen zijn ook dol op het bouwen van muren.

„En we weten wat in Zuid-Afrika is gebeurd. Apartheid is verdwenen. Het is nu vervangen door een apartheid in het hoofd. Daaraan lijden niet alleen Zuid-Afrikanen. Het is oecumenisch. In Europa zag ik ook de twijfel tussen angst en de menselijke neiging tot empathie, ons vermogen die andere kant van ons mens-zijn aan te boren en een hand te reiken aan degenen van wie we denken dat ze niet zijn zoals wij. Ze zijn natuurlijk wel als wij. We zijn hetzelfde. Maar de politiek van hetzelfde zijn staat op achterstand. Dit kan leiden tot bloedvergieten.”

Zijn de problemen van Zuid-Afrika nu de problemen van Europa?

„Het grote verschil is dat hier het enorme potentieel bestaat echt iets anders te bouwen. Afgezien van de vraag of we het leiderschap hebben dat het voorstellingsvermogen heeft. We kunnen de eerste democratie worden die het rassenvraagstuk heeft opgelost. Dat gebeurt niet in Europa of in de VS. Daar worden de problemen alleen maar groter. Brazilië ontkent zelfs dat zijn structuur racistisch is.

„Zuid-Afrika is het enige land waar zwarten substantiële macht hebben over een witte minderheid. Er is demografisch gewicht voor een nieuwe samenleving. Witte Zuid-Afrikanen kunnen hier de ruimte krijgen om Afrikaan te worden. Verander de economie. Geef eigendomsrechten aan de bewoners van de krottenwijken, zodat ze tot het economisch systeem kunnen toetreden. Geef ze onderwijs, zoals in Taiwan of Maleisië. Intensifieer het menselijk kapitaal. Geef aandelen aan werknemers. Er zal minder gestaakt worden omdat ze wat te verliezen hebben. Geef Zuid-Afrikanen een aandeel in de economie, breng ze op het niveau van de witten.”

En Europa?

Mbembe laat een lange stilte vallen. „Ik weet het niet. Ik zeg liever niets over Europa. Europa is moe, uitgeput, zelfvoldaan. Europa heeft een zeer hoog niveau van menselijk comfort bereikt, tegen een zeer hoge prijs. Het werkt. Je kunt er niets meer aan toevoegen. Europa heeft die existentiële genoegens bereikt waar de rest van de mensheid slechts naar kan streven. Maar Europa draait om zijn eigen as. Europa is niet bereid verantwoordelijkheid te nemen, voor de toekomst van deze tijd. Europa wil op haar eiland leven, dat prachtige museum. We leven in een tijd waarin we ons bewust moeten zijn dat deze wereld één is. Je kunt niet leven in de illusie dat we niet diep met elkaar verbonden zijn. Er bestaat geen onderscheid tussen hier en daar.”

Maar dat beseft toch iedereen?

„We weten het wel. Maar we verbinden er geen consequenties aan. Europa wil winkelen. Europa gelooft dat het mogelijk is een sanctuarium voor zichzelf te bouwen terwijl het elders chaos creëert. Maar het is dezelfde wereld. Syrië ís Frankrijk. Ga eens kijken in Nigeria, waar de Nederlanders en de Britten meer dan vijftig jaar olie hebben gewonnen in een omgeving waarin mensen ooit duurzame levens hadden. De olie heeft die omgeving vernietigd. Ieder jaar is het bedrag dat illegaal uit Afrika wordt weggesluisd tien of vijftien keer zo groot als dat er aan ontwikkelingsgeld wordt besteed. Op dat geld draait de Londense City.

„We hebben een ander mondiaal bestuur nodig. Maar in plaats daarvan bouwen we hekken en komen we met meer draconische immigratiewetten. Als dit niet wordt gehanteerd, stevenen we af op een grote ramp. Denken ze nu werkelijk dat ze de deur op slot kunnen doen en dan veilig zullen zijn? Dat je kunt bombarderen uit de lucht en dan veilig zult zijn? Wat valt er in Syrië nog te bombarderen? Bereid je liever voor op wat komen gaat. Gebruik je technologie en kennis die voor verantwoordelijk leiderschap. De overtuiging dat buiten onze muren andere wetten gelden dan binnen, zal als een boemerang werken. Het zal ontploffen binnen je eigen muren.”