De eenzame veldtocht van Sjarel Ex

Ondanks felle kritiek en een rechtszaak houdt Sjarel Ex

al tien jaar vast aan zijn plan om een iconisch depot te bouwen bij zijn museum. Portret van een doorzetter.

Foto Jan de Groen

Als er één ding is dat Sjarel Ex (58) wél wil vertellen over zijn jeugd in het Zuid-Limburgse Terwinselen, is het dat achter het huis waar hij woonde een heel hoge berg steenkolen lag. Dat hij daar altijd op wilde klimmen. „Maar het mocht niet. Er stond een hekje om.”

Wat dat betreft is er weinig veranderd. Ex is nu al tien jaar bezig om een nieuw pand voor de kunstcollectie van museum Boijmans van Beuningen van de grond te krijgen. Dat moet in het park ernaast komen.

Om dat park staat ook een hek, zo leerde hij de afgelopen drie jaar. Omwonenden, directeuren van de andere instellingen – de Kunsthal, het Natuur Historisch Museum – zien de bouw niet zitten.

Ze kregen steun van de architecten en landschapsarchitecten uit de verre omgeving. Maar dat het 38 meter hoge spiegelende gebouw in de vorm van een bloempot het zicht op de omgeving ontneemt, maakte geen indruk op de gemeenteraad. 33 van de 45 leden stemden in met de benodigde wijziging van het bestemmingsplan.

„Omdat Rotterdam mee moet in de vaart der volkeren”, zegt voormalig rijksbouwmeester Wytze Patijn, die zelf ook in de buurt van het Museumpark woont. Hij is een tegenstander.

Weer een icoon

„We moeten er weer een icoon bij krijgen. Dat is wat ze denken. Maar zo’n succes als de Markthal wordt het Collectiegebouw nooit. Er is niks aan. Je gaat er een keertje naar binnen, dan heb je het wel gezien.”

De eenzame veldtocht van directeur Ex begon al meteen na zijn aantreden in 2004. „Tsja. Wat doe je dan in die eerste maanden? Je praat eens met wat mensen en dan hoor je wat de sterke en de zwakke punten van het museum zijn.” Het zwakste punt was het depot. Dat loopt onder water zodra het langer dan een paar uur regent. Je kunt de klok erop gelijk zetten, zegt Ex. „Als het negen uur regent, hebben wij een probleem.”

Het vocht komt overal vandaan. Het dringt door de voegen en de muren van de kelders onder de Bodon-vleugel, die architect Alexander Bodon in de jaren 70 aan het museum bouwde. Toen begonnen de problemen met de kunstopslag, zegt Ex. „Je kreeg kunstinstallaties, die nemen veel ruimte in.”

Laag gelegen gebied

Sinds de jaren 90 regent het vaker en heviger. Het Museumpark ligt in laag gelegen gebied, dat vroeger Coolpolder heette. Als de riolen het regenwater niet aankunnen, zakt dat in het grondwater.

Uiteindelijk komt het boven de grond als de druk op een bepaald punt te hoog wordt. Dan dringt het door de muren van het museum.

In 2005 liet Ex onderzoek doen naar de kwaliteit van de depots. Volgens bureau Virtuoos was het vochtig in de kelders, waren de kozijnen van het museum aangevreten en zat er zuur in het hout van de opslagruimtes dat de verf zou kunnen aantasten. „In het depot aan de Metaalhof in Alexanderpolder had een vliegenplaag gewoed”, zegt onderzoeker, Marie Christine van der Sman. Geen manier om zo’n waardevolle collectie op te slaan, zegt Van der Sman.

Het duurde lang voordat Ex gehoor kreeg. „Eind 2005 kwam hij een keer langs”, herinnert oud-wethouder Stefan Hulman (VVD) zich. „Hij wilde een collectiegebouw, in het Museumpark, of ergens anders. Maar het was er de tijd niet naar. We zaten midden in rechtszaken tegen een medewerker van het Boijmans die 3 miljoen euro had verduisterd. En de vorige verbouwing was nog niet afgerond en liep financieel uit de klauwen.”

Ex vertrok onverrichter zake maar was vastbesloten om zijn plan door te zetten. De collectie was namelijk een sterk punt van het museum. Die wilde hij zichtbaar maken in het gebouw dat hij voor ogen had.

Hij stuurde de gemeente het rapport over de afkeuring van de depots. Later volgde een brief dat het museum niet verantwoordelijk kan zijn voor de kwaliteit van het beheer van de collectie zolang de gebouwen van de gemeente niet voldoen.

Metershoge poten

Ondertussen liet Ex architect Winy Maas voor 3.000 euro een model voor een collectiegebouw ontwerpen dat op het evenementenplein in het park moest komen. Het had de vorm van een tafel. In de metershoge poten zaten liften, in het tafelblad zou de collectie opgeslagen en getoond worden.

De waarde van dat model was volgens Ex dat hij er in 2008 mee op de KunstRAI kon gaan staan. „Ik vond het belangrijk om te laten zien hoe het collectiegebouw eruit zou kunnen zien. Dan snappen mensen wat je bedoelt”, zegt Ex.

Dit keer brandde hij zijn vingers niet aan een onwillige wethouder, maar zette hij in op de raadsleden. Die nodigde hij uit voor een presentatie op de KunstRAI en trakteerde hij op een diner in de depotkelders. „Dat was natuurlijk bedoeld om ons te doordringen van de problematiek”, zegt Jacqueline de Jong, destijds PvdA-raadslid. „Hij had ook een filmpje op internet gezet waarop te zien was dat hij weer eens stond te hozen in het depot, met kaplaarzen aan en alles.”

De Jong en haar collega Anneke Verwijs (GroenLinks) zagen wel wat in de plannen. „Er moest wat met die depots”, zegt Verwijs. „En Sjarel was zo fantástisch met het vinden van geld.”

Toen Ex de coalitiepartijen overtuigd had, was de weg vrij om aan te kloppen bij de opvolger van Hulman, Rik Grashoff (GroenLinks). „Hij kwam ergens in 2008 langs”, zegt Grashoff. Ex zei toen: „Een depot aan de rand van de stad kost je zo’n 25 miljoen euro. Of je bouwt een collectiegebouw om de hele collectie te laten zien. Dat kost 40 miljoen.”

Grashoff koos voor het laagste bedrag. Het college reserveerde 23 miljoen in de begroting. „Hij had een geldschieter voor de rest. Dat was mij wel duidelijk. Ik dacht: als Ex niet zegt wie het is, dan vraag ik er ook niet naar. Het was zijn ding.”

Een week voor Grashoffs termijn afliep, in 2010 kwam Ex weer langs. Hij meldde dat miljardair Martijn van der Vorm de benodigde 15 miljoen euro wel wilde doneren. Dat is een nazaat van Willem van der Vorm die begin vorige eeuw rijk was geworden in de kolenhandel en aan de basis staat van de collectie van het museum.

Grashoffs opvolger Antoinette Laan (VVD) hoefde alleen nog maar ja te zeggen. En dat deed ze. „Er lag ook een motie van de gemeenteraad dat we de problemen van het depot moesten oplossen”, zegt Laan. „Die moesten we wel uitvoeren.”

Een alternatief plan was er simpelweg niet. Van der Vorm kwam drie keer langs op het stadhuis om het er over te hebben, zegt Laan. „Een heel bescheiden, nette man.”

Als ze Van der Vorm sprak, liep de burgemeester wel eens binnen, zegt Laan, later schoof ook Hamit Karakus (PvdA) aan, omdat hij verantwoordelijk was voor de dienst Stadsontwikkeling. Die gaat over de verkoop van de grond in het Museumpark en het afgeven van de bouwvergunningen.

Toen Ex rond 2012 de route in het stadhuis zo’n beetje afgelopen had, moest hij de boer op met zijn plannen, de boze buitenwereld in.

Geen leuke avond

Daar ging het er hard aan toe. Buurtbewoners gingen tekeer tijdens een informatieavond in het auditorium van het Boijmans. Ze schreeuwden zo hard dat ze geen nieuwbouw in het park wilden, dat Ex zich nauwelijks verstaanbaar kon maken. Geen leuke avond, herinnert Ex zich.

Ook de directeuren van de andere kunstinstellingen aan het Museumpark lieten weinig van Ex heel. Hoe komt dat? „Hij is niet echt handig in zijn communicatie”, zegt directeur Gabrielle Anceaux van debatcentrum Arminius, dat tegenover het Boijmans zit. Zij is geen groot tegenstander, zegt ze zelf, zoals de meeste van haar buren, al begrijpt ze hun kritiek wel.

„Waarom mogen ze bijvoorbeeld niet mee praten over de programmering van het Collectiegebouw? En waarom mogen andere musea hun kunst daar niet stallen? Ze willen gewoon inspraak.”

Maar daar zat Ex helemaal niet op te wachten. „Voor inspraak moeten ze bij de gemeenteraad zijn”, zegt Ex.

Tot nu toe heeft Ex het met die stelregel gered. De vraag is wat de rechter gaat besluiten in de zaak die een andere buurman, het Erasmus Medisch Centrum, deze week heeft aangespannen tegen de bouw van het collectiegebouw. Dat verzet zich tegen de beoogde locatie op het acaciaveldje naast het ziekenhuis.

„Ik heb wel eens gezegd: jongen, waarom kom je toch niet eens langs om met ons te praten”, zegt directeur Menno Riemersma, die over de nieuwbouw van het EMC gaat.

Ex zegt dat hij nooit uitgenodigd is. „Ik heb hém en zijn collegae geïnviteerd.”

„Hij is één keertje geweest”, zegt Riemersma. „Wij wíllen dat Collectiegebouw daar niet. Het komt veel te dicht bij onze kliniek voor kinderpsychiatrie te staan. De tuin gebruiken we bij de behandeling van de kinderen. Die hebben daar last van.”

Maar ook dat argument heeft Ex niet op andere gedachten kunnen brengen.