Zelfs de Zweden willen hen niet meer

Extreemrechts groeit in de peilingen, geweld tegen migranten neemt toe. Wat is hier aan de hand?

Asielzoekers komen aan op het station in Malmö. Foto AFP Foto Johan Nilsson/Reuters

‘Er is iets historisch aan de hand in Zweden”, zegt opiniepeiler Axel Björneke. „Zie je die rode lijn daar?” Hij wijst naar een grafiek op een groot scherm. Zijn kantoor in Stockholm onderzoekt de opinie van de Zweedse bevolking. De stelling die boven de grafiek staat luidt: ‘Zweden moet meer vluchtelingen opvangen’. Sinds vorig jaar zie je de lijn stijgen: 36 procent wil niet dat er migranten bijkomen. „Dat is meer dan één op de drie mensen”, zegt Björneke verbaasd.

„Internationaal gezien valt dat misschien mee, maar in Zweden was het niet eerder zo hoog.”

Zweden ontvangt per capita na Hongarije de meeste mensen van alle EU-landen. Naast het treinstation van de hoofdstad staat al maandenlang een meterslange rij met witte tenten waar op een groot bord ‘Welcome Refugees’ bovenstaat. Vrijwilligers met warme mutsen op, en dikke jassen aan, ontvangen vluchtelingen die net zijn aangekomen met kleding en informatie.

Toen in september het aantal migranten dat zich richting Scandinavië bewoog in een snel tempo toenam, scherpte de Deense minister van asiel de regels aan. De Zweedse regering heette de asielzoekers juist welkom. Sinds de eerste groepen hier zijn gespot, vangen Zweden op dit station migranten op, met flesjes water en koffie. Inmiddels hebben ruim 150.000 migranten asiel aangevraagd in Zweden – op een bevolking van 9.5 miljoen mensen.

Open armen

Al decennia staat Zweden bekend als land dat met open armen grote groepen migranten en asielzoekers toelaat. Vorig jaar, nog voor de vluchtelingencrisis losbarstte, verwelkomden ze 80.000 nieuwe migranten mensen. Waarom doen ze dat?

Migranten zitten op de grond bij een illegaal kamp in Malmö. Foto Drago Prvulovic/AFP

„We beschouwen migratie als iets noodzakelijks”, zegt Pieter Bevelander, directeur van het Instituut voor migratiestudies in Malmö. „Zweden heeft WOII niet meegemaakt. Ze profiteerden juist van de slechte economische situatie in West Europa en exporteerden veel naar die landen.” Zelf hadden ze er te weinig mankracht voor, zegt Bevelander. Grieken, Italianen en Finnen werden naar Zweden gehaald. „Verder zijn ze door alle succesverhalen echt trots op hun migranten”, zegt politicologe Lisa Pelling die veel op tv over de vluchtelingencrisis spreekt . „De kinderen van de eerste generatie vluchtelingen uit de Balkan doen het net zo goed als de kinderen van Zweeds geborenen.” Ruim 85 procent van de Zweden werkt, bij de migranten ligt dat percentage lager, maar hoger dan in andere landen. Bevelander, Nederlander die 28 jaar in Zweden woont:

„Door de grootte van het land voelt het nog niet dat het vol raakt.”

Immigratieland of niet, de afgelopen maanden verandert er iets. In het dorpje Malung werd voor een asielzoekerscentrum een houten kruis van twee meter hoog neergezet en verbrand, in stijl van de Ku Klux Klan. Bij ruim 25 azc’s waren brandstichtingen. Een Zweedse man werd kort geleden aangehouden toen hij met een mes een opvangplaats wilde binnenlopen om „buitenlanders neer te steken”. En in oktober vielen twee doden toen een Zweed met een zwaard zwaaide op een school met vooral migrantenkinderen.

Intussen kwamen wekelijks duizenden vluchtelingen Zweden binnen. Premier Stefan Löfven kreeg kritiek. In sommige plaatsen waren ook de noodvoorzieningen op. Löfven vroeg andere EU-landen meer vluchtelingen op te vangen. De asielregels scherpte hij niet aan. Wel worden sinds vorige maand migranten die via Denemarken het land binnenkomen, aan de grens geregistreerd. Wie Zweden alleen wil doorreizen, moet terug naar Denemarken.

Alle reizigers die Zweden binnenkomen, worden nu gecontroleerd – migranten moeten uitstappen. Op het station in de Zweedse grensstad Malmö zie je soms een of twee Syrische gezinnen uit de ene trein en een groep van ruim honderd Afghanen uit de volgende komen. Agent Ola Wemrin leidt dit project waarbij honderd agenten zijn ingezet. „Door de aanslagen in Parijs begrijpen Zweden beter waarom we dit doen. Nu weten we wie het land binnenkomen.” Maar mensen zijn nog steeds welkom, ook als ze geen paspoort bij zich hebben.

Anti-immigratiepartij

politie-agenten controleren de paspoorten van migranten bij het station Hyllie in Zweden. Foto Asger Ladefoged/Reuters

Dat gaat binnenkort veranderen. Kort geleden kondigde de linkse minderheidsregering een samenwerking tussen de sociaal-democraten en de Groenen een pakket maatregelen aan. Over twee weken komen migranten alleen nog met paspoorten binnen en ze krijgen geen permanente verblijfsvergunning maar een tijdelijke. Ook wordt gezinshereniging lastiger gemaakt.

Volgens de Zweden Democraten, de anti-immigratiepartij die sinds de vluchtelingencrisis in de peilingen stijgt, komen de plannen te laat en zijn ze te soft. Zij willen het liefst de grenzen sluiten. De partij wordt als eurosceptisch, extreemrechts en zelfs neonazi getypeerd, maar noemt zich een middenpartij met een sociaal-conservatief en nationalistisch gedachtegoed. Bij de verkiezingen vorig jaar werden ze de derde grootste partij. Volgens de laatste peilingen halen ze 61 van de 349 zetels.

Sinds de partij in 2010 een plek veroverde in het parlement is er paniek bij de traditionele partijen. Politici vroegen zich af of ze aan de lunchtafel naast een lid van Zweden Democraten konden aanschuiven. Dat komt vooral door de nazielink die aan de partij kleeft; op foto’s is te zien hoe Zweden Democraten in de jaren 90 in naziuniformen naar partij bijeenkomsten gingen. Premier Löfven noemt de partij fascistisch, zijn linkse regering sloot vorig jaar een deal met de centrum-rechtse oppositie ook bij onenigheid elkaars begroting te steunen – het alternatief is dat de Zweden Democraten nodig zijn om een meerderheid te vormen.

„Ik werd ontslagen als stagiair op de Zweedse ambassade in Israël toen ze hoorden dat ik lid was van de partij”, vertelt Kent Ekeroth (34), volksvertegenwoordiger van de Zweden Democraten, in de parlementshal. „In het begin werden we weggezet als fascisten en racisten, nu zien veel meer Zweden dat we gelijk hadden. Eerst stemden oudere, laagopgeleide mannen van buiten de grote stad op ons. Nu sluiten ook meer jongeren zich aan, zegt hij. „We krijgen mails van zakenmensen en kunstenaars die met ons willen praten omdat ze zich zorgen maken over het land.”

Wordt het tolerante Zweden minder tolerant? Eigenlijk niet, zeggen opiniepeiler Alex Björneke en politicoloog Lisa Pelling. Pelling: „De mensen die nu zeggen minder vluchtelingen te willen, zijn bang dat die mensen op straat komen te slapen.” Björneke sluit zich hierbij aan: „Onderzoeken laten juist zien dat de Zweden heel langzaam toleranter worden.” Waarom? „Hun opleidingsniveau neemt toe”, zegt hij, „ze omarmen vaker universele waarden, en de oudere generatie die migranten eng vindt gaat langzaam dood. En sociaal-economisch gaat het nu beter dan tien jaar geleden”, zegt Björneke.

Wat verklaart dan het geweld tegen migranten en de groeiende steun voor de Zweedse Democraten? „ Het migratiedebat politiseert aan beide kanten. Mensen volgen alleen gelijkgestemden op Facebook en Twitter en raken meer overtuigd van hun eigen gelijk”, zegt Björneke. Politicoloog Pelling:

„Populisten zeggen dat je moet kiezen: tussen je veiligheid en migratie, tussen je baan of migratie, maar je kan als land een sterk sociaal vangnet hebben en een tolerant asielbeleid, dat hebben we jarenlang bewezen. Het probleem is alleen dat het de regering niet meer lukt om dit verhaal goed uit te leggen aan de kiezers.”