Menselijk gen tegen dementie steunt grootmoederhypothese

Foto Istock

In de loop van de evolutie hebben mensen varianten van genen verworven die bij oudere volwassenen de kans op dementie en hart- en vaatziekten verkleinen. Hierdoor leven ze langer en dragen langer bij aan de samenleving. Onderzoekers uit San Diego onderzochten deze genen bij mensen en chimpansees en stelden vast dat de beschermende varianten bij de mensapen niet of nauwelijks voorkomen (PNAS, 30 november).

Bijna alle gewervelde dieren sterven als de fase waarin ze zich kunnen voortplanten voorbij is. De mens en enkele walvissoorten vormen een uitzondering. Bij vrouwen neemt de vruchtbaarheid na hun 40ste snel af, maar ze leven daarna gemiddeld nog eens 40 jaar.

Volgens de zogeheten grootmoeder-hypothese heeft dit een evolutionair voordeel. Oma’s kunnen dan meehelpen met het grootbrengen van hun kleinkinderen. Ook brengen ouderen wijsheid en ervaring mee om belangrijke problemen op te lossen. Zo vergroten zij de ‘fitness’ van hun nageslacht.

De hypothese ontstond in de jaren tachtig toen antropologen bij jagers-verzamelaars in Tanzania zagen dat oudere vrouwen de hele dag voedsel zochten voor hun kleinkinderen. Dat betekent wel dat mensen, anders dan de meeste andere dieren, een genetische aanleg voor ouderdom moeten hebben. Het evolutionaire voordeel gaat immers verloren als ouderdomskwalen als alzheimer op jongere leeftijd zouden toeslaan.

Met dat in het achterhoofd vergeleken de onderzoekers verschillende bij deze ziekte betrokken genen bij mensen met die van chimpansees. Daarbij vonden ze dat varianten die de kans op alzheimer verkleinen bij mensen veel vaker voorkomen; in sommige gevallen zelfs alleen bij mensen. Omdat de beschermende varianten ook in Afrika worden aangetroffen, de bakermat van de mensheid, denken de onderzoekers dat vroeg in de ontwikkeling van de mens een selectieproces moet zijn opgetreden ten gunste van deze varianten, bijvoorbeeld doordat mensengroepen met veel ouderen zich beter wisten aan te passen aan veranderende omstandigheden.