Is zijn advies 7,5 ton waard?

De regio Rotterdam-Den Haag huurt voor tonnen toekomsteconoom Jeremy Rifkin in. Hij heeft beroemde fans, maar is ook omstreden. „Zijn ideeën zijn een beetje als een horoscoop.”

De Amerikaanse schrijver en adviseur Jeremy Rifkin. „Ik ben geen futurist, en ik schrijf al helemaal geen horoscopen.” Foto Stephane Grangier / Corbis

De economie gaat ingrijpend veranderen. Aangezien straks goedkope robots veel productiewerk doen, worden allerlei goederen zo goed als gratis. Er komt een nieuwe industriële revolutie omdat alles om ons heen verbonden wordt met internet, en omdat we steeds meer producten zelf kunnen maken met 3D-printers. Vervoer zal straks automatisch zijn: zelfrijdende auto’s, autonome drones, zelfvarende schepen. Burgers gaan zelf duurzame energie opwekken, en dat delen ze met elkaar via een ‘energie-internet’.

Het is de strekking van het vorig jaar verschenen boek Zero Marginal Cost Society (2014) van de Amerikaanse schrijver en onderzoeker Jeremy Rifkin. Dat boek is een bestseller en met spreekbeurten trekt hij wereldwijd volle zalen. Onder zijn bewonderaars is de Rotterdamse burgemeester Ahmed Aboutaleb. In het tv-programma Zomergasten prees hij Rifkins ideeën, en hij haalde ze aan in Elseviers H.J. Schoo-lezing, waarin hij zijn visie op de stad ontvouwde. Kort na die lezing in september besloot de Metropoolregio Rotterdam-Den Haag om Rifkin in te huren om een groots toekomstplan te maken.

„Wellicht wordt Rotterdam over vijftig jaar wel de bakermat van de nieuwe Industriële Revolutie genoemd”, zei Aboutaleb. Voor het opstellen van deze Roadmap Next Economy krijgt Rifkins adviesbureau 775.000 euro. Hij is de afgelopen weken aan de slag gegaan. Wie is hij?

Kritiek op onderbouwing

Rifkin is in elk geval controversieel. In de Rotterdamse gemeenteraad was er weerstand tegen het inhuren van de Amerikaan, al haalde die oppositie geen meerderheid. Vakbondsbestuurder Niek Stam van FNV Havens noemde de aanstelling van Rifkin in het AD eerder ‘imbeciel’. Hij ziet er niets in dat havenwerkers straks nog vaker vervangen zullen worden door robots.

Sowieso hebben Rifkins ideeën grote implicaties voor een havenstad als Rotterdam. Rifkin heeft eerder gezegd dat Rotterdam zich meer moet richten op de overslag van grondstof voor 3D-printen en minder op fossiele brandstof.

Zijn critici wijzen er vaak op dat Time Magazine hem de ‘meest gehate man in de wetenschap’ heeft genoemd, vanwege kritiek op de wetenschappelijke onderbouwing van zijn werk. Ook al was dat veertien jaar geleden. „Ja, dat hoor je dan nog jarenlang terug”, zegt Rifkin bozig aan de telefoon vanuit zijn kantoor in Bethesda, Maryland. „Maar ik kan je zo een lijst geven met Nobelprijswinnaars en serieuze wetenschappers die waardering uitspreken voor mijn werk.” Even later stuurt hij een e-mail met positieve recensies van zijn werk, van onder meer het wetenschappelijke tijdschrift Nature.

Rifkin werd in 1945 geboren in een ondernemersgezin in Denver. Zijn vader was fabrikant van plastic tasjes. Hij studeerde internationale betrekkingen aan de Tufts University in Boston en aan de hoog aangeschreven Wharton School in Pennsylvania. Daar doceert hij nu ook. In zijn studententijd werd hij flink activistisch; in de loop der jaren heeft hij protesten georganiseerd tegen het eten van vlees, genetische modificatie, oliemaatschappijen en klimaatverandering.

Hij is een productieve schrijver met 22 titels op zijn naam, waaronder Beyond Beef (1992) over de bio-industrie, The End of Work (1995) over verregaande automatisering, The Biotech Century over biotechnologie en The European Dream (2004) over de Europese Unie. Noem een economische trend van de laatste decennia en Rifkin heeft er wel een boek aan gewijd. Vaak net vóórdat het een hype werd.

Rifkin adviseert verschillende overheden over economisch beleid; ook de Chinese premier Li Keqiang spreekt af en toe zijn bewondering uit voor Rifkins ideeën. Li zei onlangs zelfs dat hij ze heeft verwerkt in het nieuwe vijfjarenplan.

Ideeën met wat vaagheid erin

Rifkin is een man van grote meningen. Een nieuwe ontwikkeling is niet zomaar een interessante trend maar meteen een ‘paradigma-verschuiving’ of een ‘nieuwe industriële revolutie’. Soms komen zijn voorspellingen uit. Maar soms ook niet, op heel andere manieren, of pas veel later dan hij eerder suggereerde.

„Zijn ideeën zijn heel erg interessant en hij heeft echt een neus voor nieuwe ontwikkelingen. Maar ze werken ook een beetje als een horoscoop”, zegt hoogleraar Henk Volberda van de Erasmus Universiteit, die veel onderzoek doet naar economische vernieuwing. „Er zit een vaagheid in, zodat iedereen er zelf invulling aan kan geven en hij er zelden helemaal naast zit. Zijn boeken zijn niet gebaseerd op diepgravende, methodologisch stevige analyses. Maar ze bevatten interessante inzichten en spreken wel tot de verbeelding. Dat is ook af en toe nodig.”

De kritiek uit de wetenschap zit ’m er vooral in dat hij allerlei bestaande trends ongelimiteerd doortrekt naar de toekomst. Zonder rekening te houden met tegenbewegingen, technologische hobbels en onvoorziene gebeurtenissen. Het einde van de vleesindustrie zoals hij voorzag in Beyond Beef, of de opkomst van een economie gebaseerd op waterstofenergie zoals hij in 2002 voorspelde in The Hydrogen Economy zijn bijvoorbeeld (nog) niet uitgekomen.

„Er is zeker een verschil tussen mij en mensen die alleen maar vanuit de theorie denken”, zegt Rifkin. „Ik kijk naar de theorie én naar de echte wereld. Daardoor kan ik ontwikkelingen zien, dan ga ik weer terug naar de theorie; steeds heen en weer. Als je alleen maar vanuit theorieën denkt, mis je waar het echt om gaat.” Hij begint aan een lange opsomming van ideeën waar hij wél goed zat.

The End of Work werd eerst ook onthaald met scepsis. En kijk naar naar de discussie nú: robotisering en automatisering. Ik zag dat al in 1995. En Beyond Beef ging over de destructieve effecten van de bio-industrie. Dat zei ik al vele jaren voordat dat algemeen geaccepteerd was. En je kunt toch moeilijk ontkennen dat we de aarde kapotmaken als we zo doorgaan!”

Hij verheft zijn stem regelmatig. De activistische houding is hij nog niet kwijt. Hoe scheidt hij eigenlijk die activistische inborst van zijn onderzoekswerk? „Anders dan wat die critici beweren hou ik wél rekening met mogelijke tegenbewegingen! Dat behandel ik altijd uitgebreid in mijn boeken. Ik ben geen futurist, en ik schrijf al helemaal geen horoscopen.”

De verantwoordelijke wethouder in Rotterdam is Maarten Struijvenberg (Leefbaar Rotterdam) van Economische Zaken. Waarom krijgt Rifkins bureau 775.000 euro? „We hebben hem niet ingehuurd voor een studie met allemaal voetnoten, en ook niet vanwege wat hij allemaal zegt tijdens speeches”, zegt Struijvenberg. „Hij schrijft bovendien niet in zijn eentje een rapportje. Hij gaat met zijn collega’s maandenlang met alle relevante mensen in de regio om tafel.”

Recentelijk heeft Rifkin een vergelijkbaar advies uitgebracht voor de Franse regio Nord Pas de Calais. „Dat heeft in die regio geleid tot veel Europese subsidies”, volgens de Rotterdamse wethouder. „Tientallen miljoenen euro’s.” Voor de regio Rotterdam-Den Haag lonken met name de zogeheten Juncker-gelden, waarmee vele miljarden gemoeid zijn. Daarmee zouden bijvoorbeeld grote investeringen in nieuwe infrastructuur gedaan kunnen worden. Behalve om zijn meeslepende toekomstbeelden is er een aardser reden om Rifkin in te huren. Hij is een dure, maar effectieve subsidie-adviseur.

Dat blijkt ook uit zijn verleden in Utrecht. Die provincie vroeg Rifkin in 2010 om een advies, gericht op duurzame energie. Dat kostte drie ton. De verantwoordelijke gedeputeerde Pim van den Berg (D66) van Economie, die nog geen gedeputeerde was toen Rifkin er zijn advies uitbracht, zegt over het geheel genomen tevreden te zijn. „Het heeft merkbaar geleid tot betere samenwerking met het bedrijfsleven bijvoorbeeld, en hij heeft een helder doel geformuleerd waardoor nu de neuzen dezelfde kant op staan.”

Lang niet alles uit het plan is uitgevoerd, geeft Van den Berg toe, maar ook hij wijst op het Rifkin-effect bij subsidies. „We hebben sindsdien tientallen miljoenen euro’s uit diverse Europese fondsen gekregen. Voorheen was dat nul.” Dat geld is met name gegaan naar projecten voor het stimuleren van duurzaamheid. Hij denkt dat het zonder Rifkins advies lastiger was geweest om voor die projecten geld te krijgen.

Wat vindt Rifkin zelf van de discussie over het bedrag? „Laat ik het zo zeggen: voor dat geld kan een gemeente ongeveer twee rotondes aanleggen. Het lijkt me de moeite waard om voor dat geld een plan te maken voor de volgende decennia. Die komen er namelijk sowieso aan.”

Werkterrein verlegd

Het is opmerkelijk dat Rifkin de laatste jaren zijn werkterrein radicaal heeft verlegd naar buiten de Verenigde Staten. Op zijn recente cv is San Antonio in Texas de enige Amerikaanse stad waar hij advieswerk heeft verricht. Hij heeft rond 2005 bijna zijn complete adviespraktijk verhuisd naar Europa. Dat was vlak na het verschijnen van een aantal kritische artikelen over hem in Amerikaanse media.

„Dat heeft er helemaal niets mee te maken. Ik was klaar met hoe zaken in Amerika gaan. Die samenleving werkt anders. Wat er gebeurt in Silicon Valley is belangrijk, maar zo’n blind geloof in technologie is niet oké. In Europa is het politieke stelsel veel evenwichtiger, en de houding ten opzichte van technologie veel gezonder. Daarom vind ik het er prettiger.”

Populair én controversieel: Rifkin zal in elk geval de komende maanden regelmatig in Rotterdam en Den Haag zijn. Zijn plan moet in juni af zijn, waarna het in september waarschijnlijk wereldkundig wordt gemaakt door burgemeester Aboutaleb. Rifkin wil nog niet veel kwijt over de inhoud van zijn advies.

Maar het lijkt er niet op dat hij zich bijzonder veel zal aantrekken van zijn critici: „Als je nooit controverse veroorzaakt, zijn je ideeën blijkbaar gewoon niet interessant.”