Column

Grootheidswaan

De minister zei het zelf – toen Jet Bussemaker deze week weer eens een vernietigend rapport in ontvangst nam, dit keer over het onthutsende wanbeheer bij ROC Leiden, herinnerde ze haar gehoor aan het feit dat ze drie jaar daarvoor ook al zo’n rapport – over Amarantis – in ontvangst had mogen nemen. De minister: „Opnieuw een rapport over falend bestuur en toezicht op een groot ROC.”

We kennen het verhaal nu wel – kleine Hollandse jongens met een napoleontische hang naar grote werken, grootse plannen die almaar grootser worden, the sky is the limit. In dit geval letterlijk: toen in 2012 de kolossale, peperdure nieuwbouw werd opgeleverd, schreef de Leidse burgemeester trots: „Aan de contouren van de hoge markante gebouwen herkent men Leiden nu van verre.” De perfecte weergave van een mentaliteit.

In het geval van ROC Leiden heette de plaatselijke Napoleon Jacques van Gaal. In een profiel wordt hij door voormalige medewerkers omschreven als een ‘doorgewinterde rasbestuurder, type straatvechter’ – dan heb je al een beeld. Dat er in die grandioze gebouwen ook onderwijs gegeven moest worden, deed er veel minder toe. Van Gaal werd gesteund in zijn grootheidswaan door een ja-knikkende meute van ambtenaren en toezichthouders, die doodsbang waren als spelbreker gezien te worden – er werd immers iets groots verricht.

Rapporten als Ontspoorde ambitie dreigen onderdeel van het probleem te worden – ze beschrijven nauwgezet hoe het gigantisch mis is gegaan, laten overtuigend zien dat vrijwel iedereen wat te verwijten valt. Alles wat tevoren bedacht had moeten worden, wordt keurig opgeschreven – en ook waarom dat niet gebeurde. En dan?

De Rotterdamse hoogleraar Pauline Meurs, die leiding gaf aan de commissie die het wanbeleid in Leiden onderzocht, lijkt zich van die onmacht bewust. Daarom stelt zij voor te onderzoeken of de verantwoordelijke bestuurders, in het bijzonder Van Gaal, vervolgd kunnen worden wegens wanbestuur. Tegen de Volkskrant zei ze: „Die afweging moet de raad van toezicht van ROC Leiden maken. Dat is lastig. Maar met de feiten die nu op tafel liggen, denk ik wel: als hier geen zaak van gemaakt wordt, wanneer gebeurt dat dan wel?”

Gelijk heeft ze – het wanbeleid rondom de nieuwbouw van ROC Leiden tart iedere beschrijving, wat ruim 40 miljoen had moeten kosten, werd ruim 220 miljoen – en daarna belandde de onderwijsinstelling in een vrije val die nog eens miljoenen en miljoenen kostte. Van Gaal en zijn college van bestuur hebben een bestuurlijke en financiële ravage aangericht die de samenleving in het hart treft – niet alleen financieel, maar ook moreel. Het zou onbegrijpelijk zijn wanneer een rapport als Ontspoorde ambitie geen juridische gevolgen zou krijgen.

Je kunt niet zo’n aanklacht opstellen en er dan maar vanuit gaan dat iedereen zijn schouders erover ophaalt, heel vervelend dat het gebeurd is, maar we moeten nu vooral vooruit kijken. Minister Bussemaker sluit zich bij de aanbeveling van Meurs aan – ook zij wil dat de mogelijkheid van vervolging van Van Gaal en een collega wordt onderzocht. Maar de raad van toezicht, van wie het allemaal afhangt, laat tot dusver enkel ontwijkende geluiden horen. Van Gaal zelf, die eind 2014 nog verklaarde dat hij het allemaal weer net zo zou doen, reageerde geheel in character: „Ik wacht de ontwikkelingen met vertrouwen af.”

De boel verjaart, schijnt het, in 2017. Dat Meurs en Bussemaker oproepen tot vervolging is een stap, maar wanneer er niks van komt, wordt hun oproep juist weer een symptoom van de malaise, in plaats van het begin van een omslag.

Vorige maand nog kondigde de FNV aan VVD’er Loek Hermans financieel aansprakelijk te gaan stellen, vanwege het debacle van de zorginstelling Meavita, waar Hermans achteloos leiding gaf aan de raad van commissarissen (hetzelfde verhaal – een ongekende schaalvergroting, en daarna een faillissement met 48 miljoen schuld). Ik heb er niets meer over gehoord. Ik neem aan dat Van Gaal en zijn rechterhand er nu ook van uitgaan dat zij moeiteloos de dans zullen ontspringen. Iedereen heeft immers een beetje schuld – dus eigenlijk niemand, toch? Maar vervolging is nodig. Het is een morele plicht. Zoals Meurs zegt, als het nu niet gebeurt, wanneer dan wel?

Wil de huidige raad van toezicht van ROC Leiden vooruit kunnen kijken, dan zullen ze eerst achteruit moeten durven kijken. Ze zijn het aan zichzelf verplicht. En aan de samenleving.