Komt een man bij de papierbak...

Boeken worden minder waard: een boekenkast is stoffig en paperbacks ouder dan vijf jaar zijn zelden nog verkoopbaar. Wat te doen met de overtollige boeken die u morgen van Sinterklaas krijgt? De kringloopwinkels weten er wel raad mee.

Illustratie Tammo Schuringa

Een beetje gegeneerd kijken we van elkaar weg. Twee mannen bij de vuilcontainers op het R.J.H. Fortuynplein in Amsterdam-Oost. Ik met een tas vol oude kranten en veilingcatalogi, mijn buurtgenoot met een shopper gevuld met boeken. De buurman was iets eerder: zwijgend laat hij zijn boeken een voor een in de papierbak verdwijnen.

Het had de oudere man kunnen zijn die Frits Abrahams onlangs beschreef in zijn kroniek op de Achterpagina van deze krant. In een antiquariaat was Abrahams er getuige van hoe de man een plastic zak vol boeken te koop aanbood. ‘Boeken verkopen?’ sprak de eigenaar op een honende toon. ‘U durft!’

De oude man liet zien dat hij echt iets bijzonders bij zich had: delen uit Van Oorschots Russische Bibliotheek en uit de reeks Privédomein van de Arbeiderspers.

‘Wat gaat u ermee doen?’ vroeg de handelaar.

‘Weggooien als niemand ze wil hebben’, hoorde Abrahams de man antwoorden.

‘Dan kunt u ze net zo goed aan mij geven’, lachte de handelaar. Kwaad beende de oude man met zijn tas boeken de zaak uit.

Zijn tweedehands boeken waardeloos geworden? En kan een bibibliotheek alleen nog maar worden gesaneerd met een gang naar de papierbak? Sommige boekbezitters zien kennelijk geen andere uitweg meer – bij het grof vuil staan soms bananendozen vol.

Rondgang

Boeken hoeven niet als oude kranten te worden behandeld, blijkt uit een rondgang langs vier boekliefhebbers. „Wie boeken in de papierbak gooit is lui”, zegt bijvoorbeeld Wilma Schuhmacher, van Antiquariaat Schuhmacher in Amsterdam.

De 88-jarige boekhandelaar leidt de zaak die door haar in 2007 overleden broer Max werd opgezet en waar zij zelf vanaf 1953 werkt, vooral als consciëntieuze samensteller van catalogi, een bezigheid die haar in 1991 de Laurens Jansz. Costerprijs opleverde.

Wilma Schuhmacher heeft zo’n honderdduizend oude boeken op voorraad, een winkel en een pakhuis vol. Sinds het begin van kredietcrisis stagneerde de verkoop. Ze vreest dat haar klantenbestand achterhaald is, en voor deelname aan antiquarenbeurzen is ze te oud. Wilma Schuhmacher is vooral bezig met wat ze ‘boekarcheologie’ noemt, het reconstrueren van de drukgeschiedenis van bijzondere boeken. En met het onderdak brengen van haar immense boekenbezit.

Recent heeft ze zo’n tienduizend boeken weggegeven. Het ging om de oude winkelvoorraad Franse en Engelse literatuur. Ook heeft ze haar verzameling Nederlandse literatuur ‘ontpaperbackt’. „Met die boeken nog iets doen, dat breng ik niet meer op. Mijn standaardvoorbeeld is altijd Knielen op een bed violen (de roman van Jan Siebelink, red.). Daar zijn er 700.000 van gedrukt. Die hoeven echt niet allemaal tot de 23ste eeuw te worden bewaard.”

Hoe raakte ze de overtollige boeken kwijt? Schuhmacher deed de buitenlandse boeken cadeau aan een grote particuliere bibliotheek in China. De Nederlandse literatuur ging naar universiteitsbibliotheken in Leuven, Brno en Wroclaw. Schumacher: „Daar wordt enthousiast Nederlands en Nederlandse literatuur gedoceerd – ze waren er blij mee.”

Een ander verhaal zijn de zeker vijftig kostbare deelcollecties waar ze nog een thuis voor zoekt. Complete oeuvres van schrijvers als Karel van de Woestijne, Paul van Ostaijen en Herman Gorter. Of een bijzondere verzameling van zestig boeken van Menno ter Braak, alle met opdracht. Sommige van die collecties zijn het resultaat van zestig jaar verzamelen. Ze zou ze kunnen laten veilen – „Dure dingen verkopen het best”, zegt Schuhmacher – maar ze wil liever dat de verzamelingen op een passende plek bijeenblijven. Sommige heeft ze ver onder de marktprijs aan bibliotheken aangeboden. Tevergeefs. „Bibliotheken hebben vaak geen aankoopbudget meer.” Ze blijft het proberen, zegt ze. En ze past voortdurend haar testament aan. Lachend: „Ik kan zelf beter voor mijn boeken zorgen dan mijn executeur.”

Door internet zijn de prijzen van niet echt zeldzame boeken fors gezakt, zegt Thijs Blankevoort, directeur en mede-eigenaar van Bubb Kuyper, het in boeken en prenten gespecialiseerde veilinghuis in Haarlem. „Een boek dat vroeger honderd gulden waard was omdat je het zelden tegenkwam, daarvan kun je er nu online twintig of dertig vinden. Die transparantie van de markt heeft de prijzen gedrukt.”

Bubb Kuyper verkoopt jaarlijks zo’n 70.000 oude boeken. Het waardevolle deel, eenderde van het totaal, wordt geveild. De rest stoot het veilinghuis af aan handelaren. De oude man die Frits Abrahams beschreef kan in Haarlem beslist terecht met zijn delen Privédomein en Russische Bibliotheek, zegt Blankevoort. „Als dat soort boeken netjes zijn, zonder aantekeningen, dan willen wij en ook de meeste andere handelaren ze graag hebben.” Van kunstcatalogi zijn de gebonden edities inclusief de stofomslagen eveneens welkom bij het veilinghuis.

En goedkope uitgaven en boeken in een minder goede staat? Gooi ze uit wanhoop niet in de papierbak, zegt Blankevoort. „Kringloopwinkels willen ze graag hebben. In Groot-Brittannië zijn de charity stores een geduchte concurrent van antiquariaten.”

Louis Tinner

Antiquariaten zonder internetwinkel zijn ten dode opgeschreven. Dat zegt Jochen van Barschot, van de Reizende Boekhandel Louis Tinner, vernoemd naar een bibliothecaris annex boekhandelaar in de romans van de Vlaamse schrijver Herman Brusselmans. Via internet en op boekenmarkten verkopen Van Barschot en zijn kompaan Maurice Janssen jaarlijks zo’n vijfduizend tweedehands boeken, een liefhebberij naast hun gewone werk.

Het wegvallen van winkelketen De Slegte heeft voor handelaren in gebruikte boeken grote betekenis, zegt Van Barschot. „Sinds vorig jaar krijgen wij wekelijks grote partijen aangeboden.” Ook Boekhandel Louis Tinner is selectief met inkopen. Van Barschot: „Thrillers en literaire paperbacks ouder dan vijf jaar zijn onverkoopbaar.”

Sinds hij twaalf jaar geleden begon, is literatuur steeds minder in trek geraakt, zegt de internetboekverkoper. „Zelfs paperbacks van grote schrijvers als Mulisch en Wolkers wil niemand hebben. En die veroudering lijkt steeds sneller te gaan. De boeken van Kluun, Heleen van Royen en Dan Brown waren een paar jaar geleden niet aan te slepen, nu kopen we ze niet meer in. Van die boeken zijn zoveel exemplaren gedrukt en die hebben de liefhebbers al gelezen. Of ze hebben van iemand een USB-stick gekregen met 800 bestsellers van de afgelopen jaren.”

Als verkopers hem vragen wat ze moeten doen met boeken die hij niet wil inkopen, verwijst ook Van Barschot naar kringloop- en goededoelenwinkels. „Die willen bijna alles hebben.” Het aanbod is daar soms verrassend goed, zegt de boekverkoper. „Als mijn maat en ik bij een kringloopwinkel stoppen, gaan we soms met een auto vol boeken naar huis.”

Strijdschrift

Geen boeken weggooien, dat zegt ook Lisa Kuitert, hoogleraar boekwetenschap aan de Universiteit van Amsterdam. Zij publiceerde onlangs Het boek en het badwater, een ‘strijdschrift’ waarin zij ervoor pleit de digitale vernieuwing niet ten koste te laten gaan van het papieren boek.

Kuitert schreef haar boek uit ergernis. Vooral over bibliotheken die uit zijn op een boekloze toekomst en papier willen inruilen voor digitaal. „Boeken zijn in een kwaad daglicht komen te staan”, zegt de hoogleraar desgevraagd. In haar boek wijst ze op een krantenreportage over het afscheid van de boekenkast in het moderne interieur, want ‘stoffig, slordig en overbodig’. Een boekenrecensent liet naar aanleiding van haar boek weten dat zijn makelaar had geadviseerd de boeken de deur uit te doen. Kuitert: „Als hij zijn huis wilde verkopen, was één kast met boeken echt het maximum.”

Boeken worden steeds minder zichtbaar, concludeert Kuitert. Boekhandels, antiquariaten en bibliotheken verdwijnen en sommige particulieren doen hun boeken weg. Liefdevol beschrijft ze de onverwachte nieuwe bibliotheken die daar tegenover staan. De planken vol boeken in hippe cafeetjes waar koffiedrinkende hipsters een alternatief kunnen vinden voor hun digitale wereld. En natuurlijk het uit de Verenigde Staten overgewaaide fenomeen van de Little Free Library, de straatbibliotheek onder een afdakje. Het motto van deze burgerinitiatieven, Take a book, leave a book, kan natuurlijk worden aangepast. Boekenbezitters die hun bibliotheek willen uitdunnen, kunnen in die kastjes regelmatig een boek achterlaten. Sympathieker dan een gang naar de papierbak.