In Polen is de reorganisatie van de staat begonnen

Critici zien gratie voor wegens machtsmisbruik veroordeelde voormalig anticorruptiechef als aanwijzing voor de autoritaire aard van nieuw kabinet.

Jaroslaw Kaczynski voor het uitbrengen van zijn stem eind oktober. Foto Wojtek Radwanski / AFP

Er komt „geen wraak”, had Jaroslaw Kaczynski, partijleider van de nationaal-conservatieve Poolse regeringspartij Recht en Gerechtigheid (PiS), plechtig beloofd na de verkiezingsoverwinning van eind oktober. Maar twee weken na het aantreden van het PiS-kabinet van premier Beata Szydlo, rekent de partij al zonder terughoudendheid af met het tijdperk van haar centrum-rechtse voorgangers van het Burgerplatform (PO) en de agrarische PSL. De reorganisatie van de staat is begonnen. Het front met de liberale vijanden loopt van het hooggerechtshof tot in de theaterzaal.

De rechtsstaat op de schop

Eerste daad van de nieuwe meerderheid in de Sejm, het Poolse parlement: het uitlokken van een constitutionele crisis. Dat PiS vijf door de vorige regering besliste benoemingen voor het grondwettelijke tribunaal, eerder al tegengehouden door president van PiS-signatuur Andrzej Duda, liet annuleren, stuitte donderdag op verzet van het tribunaal zelf. Op zijn minst drie van de door de vorige regering voorgedragen rechters kunnen niet vervangen worden door PiS-kandidaten, oordeelde het hof. Maar, zo stelde het, ook die vorige regering had boter op het hoofd: zij had niet het recht om net voor haar aftreden twee rechters te vervangen die pas onder de volgende regering hun ambt zouden neerleggen.

De kwestie heeft geleid tot een diepe kloof in het Poolse parlement en ook daarbuiten. „Grondwet!” en „weg met het communisme”, scandeerden liberale oppositieleden woensdagavond bij een debat over de kwestie. „Vanaf heden is Polen geen democratie meer waar de wet geacht wordt”, verklaarde voormalig opperrechter Andrzej Zoll. Andere deskundigen zoals Antoni Bojanczyk, jurist en hoogleraar aan de Universiteit van Warschau, deden die woorden in de centrum-rechtse krant Rzeczpospolita weer af als „demagogisch” en „een karikatuur”. Immers: het gaat om een beslissing van een wettelijk verkozen parlement en de vorige regering handelde evenmin zuiver.

Duda zorgde intussen voor verdere ophef door gratie te verlenen aan Mariusz Kaminski, voormalig chef van het nationale anticorruptieagentschap, aangesteld door Kaczynski. Hij werd eerder veroordeeld tot drie jaar gevangenis wegens machtsmisbruik bij het voeren van een onderzoek naar een coalitiepartner waarmee PiS op gespannen voet leefde. Zijn rehabilitatie als nieuwe coördinator voor de veiligheidsdiensten, bevestigt volgens critici de autoritaire aard van het nieuwe kabinet.

Smolensk

Dat kondigde ook aan het onderzoek te zullen heropenen naar de vliegramp in 2010 bij Smolensk in Rusland, waarbij tientallen leden van de Poolse elite het leven lieten, inclusief president Lech Kaczynski, tweelingbroer van Jaroslaw.

Een eerder overheidsrapport ging uit van een ongeval, maar een commissie, geleid door de huidige minister Antoni Macierewicz van Defensie, concludeerde dat een explosie het vliegtuig deed neerstorten.

Macierewicz beschuldigde zowel de Russische regering van Vladimir Poetin als de Poolse regering van Donald Tusk, de voorzitter van de Europese Raad, van het toedekken van de ware oorzaak. Een regeringswoordvoerster stelde dat de toekomstige gerechtelijke vervolging van Tusk in dat verband „iets goeds” zou zijn, maar verklaarde achteraf op persoonlijke titel te spreken.

Het bedreigde Polen

De diplomatieke toon van het Burgerplatform is na twee weken al weer voorbij: de huidige regering spreekt weer voor martelaar Polen, belaagd aan alle zijden.

Na de aanslagen in Parijs haastte ze zich om terug te komen op afspraken over het opnemen van een zevenduizendtal vluchtelingen. De dreiging voor de Poolse veiligheid was te groot geworden, luidde het in Warschau. Toen Martin Schulz, de Duitse voorzitter van het Europese Parlement, kritiek leverde op het hardvochtige vluchtelingenbeleid van een land dat zowel bergen geld ontvangt van de EU als steun tegenover Rusland, beschuldigde minister Mariusz Blaszczak van Binnenlandse Zaken hem van „Duitse arrogantie”. En, bracht hij in herinnering: tijdens de Tweede Wereldoorlog werden tienduizenden „mannen, vrouwen en kinderen vermoord door officieren van de Duitse staat”.

Ook de nadruk waarmee minister Witold Waszczykowski van Buitenlandse Zaken verzoekt om een permanente NAVO-basis op Pools grondgebied, zorgt voor onrust. Rusland beschouwt zo’n basis in landen die deel uitmaakten van het voormalige Sovjetblok als een provocatie die indruist tegen het partnerschap dat NAVO en Rusland in 1997 sloten. Ook de vorige Poolse regering voerde een sterke lobby voor een permanente NAVO-aanwezigheid, maar Waszczykowski wordt gezien als minder terughoudend en subtiel.

Defensieminister Macierewicz bracht, bij een herdenking van de November-opstand van 1830-31 tegen de Russische bezetter, in herinnering dat de Poolse vrijheidsstrijd nog niet over is. Hij benadrukte de nood tot herstel van „de innerlijke kracht van de natie, de kracht van het leger en de kracht van de Poolse economie”.

Cultuuroorlog

Het optreden van cultuurminister Piotr Glinski in een controverse over een theaterstuk, deed dan weer scherpe twisten oplaaien tussen conservatieven en progressieven. Glinski had opgeroepen om een voorstelling te annuleren van ‘De dood en het meisje’, gebaseerd op werk van Nobelprijs-winnares Elfriede Jelinek. Reden? Seksscènes. Dat is niet geoorloofd in een productie die is betaald met belastingsgeld, aldus Glinski.

De kwestie mondde uit in een debat over censuur en de greep van de politiek op de media. Toen een interviewster van de publieke omroep Glinski ervan beschuldigde haar vragen over de controverse te ontwijken, verloor hij zijn zelfbeheersing. „Dit programma is propaganda.” wierp Glinski haar toe. „Dit zal eindigen.” De journaliste werd door haar baas geschorst.