China is nu realistischer in Afrika

Een Chinese investeerder (rechts) in een sesamfabriek in Senegal. (2009)

De Chinese president is nog maar net geland in Johannesburg en hoogleraar Deborah Bräutigam vertelt ’s ochtends aan het ontbijt alweer hoofdschuddend over de berichten in het nieuws. „China investeert 50 miljard dollar in de industrialisatie van Zuid-Afrika? Apekool. Ze kunnen niet eens zo veel projecten vinden. Misschien 50 miljard de komende vijftig jaar.”

Nu Johannesburg volstroomt met staatshoofden en zakenlieden voor de zesde China-Afrika-top, wemelt het van misvattingen over die relatie die in de afgelopen vijftien jaar zo’n adembenemende vlucht nam. Regeringen die miljarden aan Chinese steun bekendmaken: neem ze met een korrel zout, waarschuwt Bräutigam, die in Johannesburg is op uitnodiging van het South African Institute of International Affairs. Op haar weblog China in Africa: The Real Story scheidt ze feiten van fictie. Bräutigam is directeur van het China Africa Research Initiative van de Johns Hopkins University in het Amerikaanse Baltimore. In haar net verschenen boek Will Africa Feed China? maakt ze korte metten met de vele misvattingen.

Minder groei

Tussen 2004 en 2008 groeide de handel tussen China en Afrika jaarlijks gemiddeld met 40 procent. Maar de afgelopen vijf jaar viel dat terug tot gemiddeld 6 procent. En nu de Chinese economie een optater heeft gekregen, is het even crisis. In de eerste helft van dit jaar daalden de Chinese investeringen in Afrika met 40 procent. Nationale munten gingen onderuit, in Zambia verkochten de Chinezen zelfs een kopermijn door kelderende grondstofprijzen.

„China is realistisch geworden”, zegt Bräutigam. „Bedrijven doen geen grote beloften meer en weten nu dat zakendoen niet in alle Afrikaanse landen even gemakkelijk is. De regering beseft zelfs dat ze soms moet ingrijpen. China stuurt vredestroepen naar Liberia, Congo, Mali en Soedan. Ondenkbaar, twintig jaar geleden.”

Chinees als keuzevak

De relatie tussen China en Afrika is niet langer eenrichtingsverkeer. Met name Zuid-Afrika, Nigeria en Mauritius investeren in het Aziatische land. Op steeds meer scholen wordt Chinees gedoceerd. In Zuid-Afrika is het vanaf januari een keuzevak op alle staatsscholen. Volgens de laatste telling zijn er nu 200.000 jonge Afrikaanse immigranten in China.

De relatie is volwassen geworden. Maar toch leven er nog veel vooroordelen. Bräutigam geeft enkele voorbeelden in haar laatste boek: dat de Chinezen grote lappen grond in Afrika kopen onder aanvoering van de staat. Dat ze graan willen verbouwen voor de Chinese markt en dat ze Chinese boeren sturen voor de oogst. Bräutigam deed onderzoek in twaalf landen en kwam tot de conclusie: allemaal niet waar. „Als je de pers moet geloven, heeft China meer dan zes miljoen hectare grond. We kwamen met onze telling niet verder dan 240.000 hectare.”

Ook de aantijging dat China corruptie in de hand werkt, is oneerlijk, vindt ze. Waar westerse banken direct geld geven aan regeringen, financieren Chinese banken vaak infrastructuur in ruil voor grondstoffen. „Dat maakt het al veel lastiger om geld te verdonkeremanen.”

De slechte pers komt volgens Bräutigam vooral voort uit de westerse angst dat de Chinezen op dezelfde manier te werk zouden gaan als het Westen zelf decennialang deed. „Gedacht werd dat ze vazalstaten zouden steunen zonder oog voor de mensenrechten. Maar in een land als Soedan kwamen de Chinezen er snel achter dat het lastig omgaan is met een land dat in tweeën scheurt.”

Woensdag ging een foto de wereld rond waarop president Xi Jinping in Zimbabwe de hand schudt van president Robert Mugabe. Mugabe is voorzitter van de Afrikaanse Unie. „De Chinese president wil laten zien dat hij zijn eigen pad kiest. Als Obama naar Ethiopië gaat, ook geen democratie, waarom zou Xi dan niet naar landen kunnen die ook problematisch zijn?”

De grote vraag in Johannesburg is hoeveel miljarden China aan leningen durft te beloven. In 2006 legde de regering vijftig miljard dollar op tafel, in 2009 tien miljard en in 2012 twintig miljard. „Het zou me verbazen als ze dit bedrag opnieuw verdubbelen. Veel Afrikaanse regeringen kunnen die leningen niet meer terugbetalen. Ik verwacht dat ze het nu even rustiger aan zullen doen.”