Publieke omroep begint restaurant. Mag dat?

DWDD opent zijn eigen restaurant. Mag dat eigenlijk wel? Dit zijn de regels.

Het DWDD Pop-up Restaurant één dag voor de opening. Volgens de website heeft de eettent dertien sponsors. Foto Olivier Middendorp

Kok Robert Kranenborg heeft zijn eigen rubriek in De Wereld Draait Door. Hij bereidt er „klassiekers uit de haute cuisine”. In de uitzending van 22 september bijvoorbeeld paté de canard sauvage, paté van wilde eend. Op tafel in de studio staat een flink brok paté. Kranenborg, Matthijs van Nieuwkerk en tafelheer Paul de Leeuw gaan proeven. Maar eerst een mededeling. Of, in de woorden van Van Nieuwkerk: „eerst even de vrolijke administratie”.

„We doen dit al een aantal seizoenen”, zegt Van Nieuwkerk. „Het heeft al veel gerechten opgeleverd. We gaan een boek maken. En dat vinden we leuk. Over een maand gaat het verschijnen.” „Fantastisch, fantastisch”, reageren Kranenborg en De Leeuw.

Van Nieuwkerk: „En hier tegenover Paul, dat zal je dan ook wel bevallen, zit het Machinegebouw. Daar gaan we een restaurant beginnen. Een maand lang in de maand december. En daar staan deze gerechten, die exquise gerechten die we nooit kunnen eten, op de kaart.” De Leeuw: „Wat fijn dat jullie dat gaan doen!”

Even later wordt de paté aangesneden. „Hier komt mijn pateetje”, zegt De Leeuw, die op verzoek de presentatie even overneemt. „Dan gaan we nu een hapje nemen. En dan zult u thuis het gevoel krijgen van wat wij vinden van deze geweldige paté. Wij zijn benieuwd naar de eerste reactie van Matthijs.” Van Nieuwkerk: „O ja zeg!”

De Leeuw: „Echt heel goed.”

Van Nieuwkerk: „Mag ik jullie bedanken voor een geweldige paté.”

Twee weken geleden verscheen het kookboek DWDD kookt met Kranenborg. Vandaag opent het DWDD Pop-up Restaurant de deuren – met voor Kranenborg een hoofdrol in de keuken. Op het Westergasterrein in Amsterdam kunnen gasten zijn vijfgangendiner komen proeven, à 79,95 euro per persoon, exclusief drank. Er is gedurende drie weken plek voor zo’n 150 gasten per avond.

BNN-VARA, uitbater van een eigen restaurant?

Het theekopje van Matthijs

Het is niet uitzonderlijk dat omroepen meer doen dan alleen tv en radio maken. Bijna iedere omroepvereniging geeft gidsen uit, heeft een webwinkel, verkoopt programma’s aan het buitenland. Zolang een omroep zich houdt aan de Mediawet, zijn nevenactiviteiten toegestaan.

De Wereld Draait Door loopt hierin voorop. Naast de gebruikelijke merchandising – een replica van het kopje waaruit Van Nieuwkerk zijn thee drinkt is te koop voor 24,95 euro, inclusief toegang tot het programma – organiseert DWDD sinds enkele jaren ‘spin-offs’. Op tv en erbuiten. Zo waren er colleges over wetenschap, een festival en zelfs tijdelijke musea. Steeds waren dat culturele nevenactiviteiten. Voor die categorie gelden soepele regels: sponsoring is toegestaan, je mag een boek of film aanprijzen en positief bespreken op tv. Een restaurant, dat is een nieuwe categorie.

Al die spin-offs organiseert het programma, naar eigen zeggen, in de eerste plaats omdat ze „het leuk vinden”. En, zo laat de omroep weten om „de relatie met onze kijkers” te verstevigen. Dat komt „het programmamerk ten goede”. Meer kijkers dus.

Daarnaast is zo’n spin-off een handige manier om leden te werven – en meer leden betekent meer aanzien in Hilversum. Zo kon je het DWDD-festival alleen bezoeken als je lid werd van BNN-VARA. En is in het restaurant een exclusieve lunch (met wijnproeverij) alléén voor leden. Maar nevenactiviteiten zijn er ook, zegt een woordvoerder van BNN-VARA, omdat „we vanuit Den Haag de opdracht hebben gekregen meer eigen inkomsten te generen. Dat is gezien de forse bezuinigingen ook noodzakelijk.”

Het kabinet bezuinigt sinds 2013 tot 128 miljoen euro op de landelijke publieke omroep – en vanaf 2017 nog eens 50 miljoen. Dat is een vijfde van het budget. Ter compensatie moedigt het kabinet de publieke omroep inderdaad aan te zoeken naar alternatieve inkomsten. Winst uit dit soort nevenactiviteiten moet verplicht worden gestoken in programma’s.

Regels

Commercieel zijn móet dus. Maar wanneer wordt een omroep té commercieel? Valt een restaurant uitbaten en dat enthousiast en succesvol onder de aandacht brengen van het grote publiek nog onder de regels van de toezichthouder, het Commissariaat voor de Media?

Elke omroep moet een nieuwe nevenactiviteit vooraf laten goedkeuren door het Commissariaat. Die controleert of zo’n activiteit een relatie heeft met het programma of de omroep – zomaar reisjes organiseren heeft niets met tv of radio te maken, en mag dus niet. Ook moet een nevenactiviteit marktconform zijn en kostendekkend. Er mag geen belastinggeld worden gebruikt om de keuken van het restaurant in te richten, of de inkoop te doen. En met het menu (79,95) mag DWDD niet ver onder of boven de ‘normale’ prijs gaan zitten.

De goedkeuring van het Commissariaat kwam er: op 22 september stemde het in met een restaurant en kookboek. Maar dat betekent niet dat dan alles geoorloofd is.

Nog die avond stond in DWDD de eendenpaté op tafel. Er was volop enthousiasme voor het restaurant in de show op NPO 1. Zo’n promotie is onbetaalbaar voor de andere restaurants rond de Westergasfabriek. Een STER-spotje rond een uitzending van DWDD kost in december tussen 8.000 en 16.000 euro per 30 seconden (bruto, zonder korting voor adverteerders).

Dat punt noemt ook Tweede Kamerlid Kees Verhoeven, mediawoordvoerder D66: „Het runnen van een restaurant lijkt mij niet een kerntaak van de publieke omroep. Vooral omdat er oneerlijke concurrentie dreigt. Stel je voor, je hebt net in de buurt een restaurant geopend en dan komt DWDD met een concurrent.” Kranenborg verwerpt het verwijt van oneerlijke concurrentie. „Een restaurant in een hutje op de hei kan ook wel zeggen dat het jaloers is op een collega midden in Amsterdam.”

Volgens Verhoeven van D66 staat het voorbeeld echter niet op zichzelf. „Wij krijgen heel vaak klachten van organisaties over de publieke omroep. Denk aan festivals die er worden gepromoot, waarvoor kaartjes worden weggegeven.”

Dat alles is ook het Commissariaat niet ontgaan. De toezichthouder had na de bewuste uitzending een ernstig gesprek met de leiding van BNN-VARA. Het restaurant mag, maar té enthousiast reclame maken niet, bevestigt Kranenborg. „We mogen niks meer zeggen op tv over het restaurant en het kookboek. Jammer.”

Goed doel

Ook op de financiering is kritiek. BNN- VARA wil niemand anders dan het Commissariaat inzage geven in de begroting van het restaurant. Over de vergoeding aan Kranenborg zegt de omroep dat die „marktconform” is. En over de opbrengst dat die gaat naar een goed doel, de Antoni van Leeuwenhoek Foundation. Deze organisatie steunt onder meer het kankeronderzoek van professor René Bernards, die een aantal keer te gast was in DWDD.

Kamerlid Ton Elias (VVD) vindt dat meer transparantie op zijn plaats zou zijn: „Duidelijk is dat eventuele winst naar een goed doel gaat. Maar de totale kosten, hoe het wordt betaald, wie eraan verdient en hoe eventueel verlies gedekt wordt, blijft volkomen onduidelijk.”

Want wat nu als het restaurant van DWDD een mislukking wordt? Dan draait de vereniging VARA voor de verliezen op - en dat kan dan ten koste gaan van de programma’s op radio en tv en internetactiviteiten als opiniesite Joop.nl, die worden betaald uit verenigingsgeld.

Zelf gaat de omroep uit van winst. Al 2.500 mensen reserveerden een plek in het restaurant. De opbrengst gaat trouwens niet rechtstreeks naar het goede doel. Omdat het wettelijk verplicht is dat geld in de programmering te steken, gebeurt dat nu ook. Vanuit de Vereniging VARA belooft de omroep de opbrengst van beide activiteiten over te maken aan het goede doel. DWDD: „We hopen dat iedereen er net zoveel plezier aan beleeft als wij.”