Na de VS wil nu ook Europa weten waarheen we vliegen

De Amerikanen analyseren al jaren passagiersgegevens in de strijd tegen terreur en criminaliteit. Na ‘Parijs’ volgt Europa nu ook.

Schiphol. Foto Frank van Beek / ANP

Waar ging je drie jaar geleden heen voor een weekendje weg? Naar New York? Of Barcelona? Van wanneer tot wanneer? En wie zat er naast je in het vliegtuig? Weet je het niet meer? De politie straks wel.

Vandaag komen de EU-ministers van Justitie en Binnenlandse Zaken bijeen om te praten over het langdurig bewaren van passagiersgegevens. De Amerikanen doen dit al jaren en na de aanslagen in Parijs wil de EU ook van Europeanen precies weten wie wanneer waarheen is gevlogen. Niet dat de daders vorige maand per vliegtuig naar Parijs kwamen. Maar na iedere aanslag is de roep om maatregelen groot. Bovendien bestaan deze plannen al jaren en is ‘pnr’ (passenger name record) onder Europese politici een symbool geworden voor de strijd tussen hardliners en privacyvoorvechters.

„Sommige fracties zouden zich bijna moeten schamen voor de manier waarop ze de hakken in het zand hebben gezet”, zei CDA-europarlementariër Jeroen Lenaers onlangs. D66-europarlementariër Sophie in ‘t Veld, die hier namens het Europees Parlement met de lidstaten over onderhandelt, wil daar niets van weten. „Het parlement heeft de plicht voorwaarden te stellen aan deze massale gegevensopslag en niet zomaar bij het kruisje te tekenen”, zegt ze. Ondanks haar kritische opstelling is een akkoord met de EU-landen bijna rond en vooral eisen van de lidstaten zijn ingewilligd. Niemand wil na ‘Parijs’ het verwijt krijgen de boel te frustreren.

Lijst van gegevens die worden bewaard:

Dit betekent dat wanneer je een vliegreis boekt jouw reisgegevens (zie boven) in een nationale databank komen, waar ze tot vijf jaar later kunnen worden geanalyseerd. Ze worden binnen een jaar geanonimiseerd, maar dat kan weer worden teruggedraaid. De EU-landen hopen zo verdachten op te sporen die eerst niet in beeld waren. Het kan gaan om Europeanen die naar het Midden-Oosten reizen. Maar de gegevens mogen ook worden gebruikt om criminaliteit op te sporen. Westerse mannen die regelmatig naar de Filippijnen vliegen, kunnen zo als verdachte van kindermisbruik in beeld komen. „‘Parijs’ is door de voorstanders gebruikt om de data massaal te laten analyseren voor een waaier aan vergrijpen”, zegt In ‘t Veld.

Daar zijn wel voorwaarden aanverbonden. Zo zouden reisgegevens alleen nooit een reden mogen zijn om iemand als verdachte aan te merken. De toegang tot de gegevens is een ander twistpunt. Van verplichte inzage voor EU-landen in elkaars databases is volgens de laatste compromistekst geen sprake. „Telkens blijkt dat inlichtingendiensten al over veel informatie beschikken, maar die amper delen omdat ze elkaar niet vertrouwen. Als ze ook de reisgegevens niet willen delen, dan wordt het nut van dit systeem helemaal twijfelachtig”, zegt In ‘t Veld.

Of het analyseren van reisgegevens helpt tegen terreur is sowieso nooit bewezen. „Er zijn heus wel goede argumenten om dit te doen, maar het hele onderwerp heeft behoefte aan een deugdelijke onderbouwing. Die is er nog altijd niet”, zegt Paul de Hert, hoogleraar privacyrecht aan de Vrije Universiteit Brussel. Hij pleit voor regelmatige evaluaties als de gegevens worden gebruikt, want risico’s zijn er volgens hem genoeg.

„Die zijn niet voor iedereen even groot. Iemand met een Arabische naam die regelmatig naar het Midden-Oosten vliegt, loopt sneller het risico vanwege een naamsverwisseling een vliegverbod te krijgen dan iemand met een westerse naam die naar Spanje vliegt.”

Lijst van vergrijpen die aanleiding kunnen zijn om passagiersgegevens in te zien:

Er zijn diverse voorbeelden van mensen die onterecht op de Amerikaanse zwarte lijst belandden, waar tienduizenden mensen op staan, en het vliegtuig niet meer in mochten. Dat overkwam de inmiddels overleden voormalige senator Ted Kennedy. Hij had dezelfde naam als een IRA-terrorist. Het koste hem drie weken om van de lijst af te komen.

En dan is er nog een risico waar de EU-landen weinig aandacht voor hebben. Vorig jaar oordeelde het EU-Hof van Justitie dat het zonder verdenking massaal opslaan van onze belgegevens een te grote inbreuk vormt op de privacy. Het is zeer de vraag of massale opslag van reisgegevens wel door de beugel kan.