Ooit hoopt Edwin uit de schulden te komen

Het aantal werklozen in de bijstand is afgelopen jaar fors gestegen. Neem Edwin. Vijf jaar geleden had hij een goede baan. Nu moet hij, als de huur is betaald, rondkomen van amper 700 euro per maand, met twee kinderen en zijn zieke vrouw.

Edwin werkt als vrijwilliger bij 13volt in Tilburg. Hij weet uit eigen ervaring hoe het is om schulden te hebben. Foto Merlin Daleman

Edwin (44) zit met rode vlekken in zijn nek in de spreekkamer van 13volt in Tilburg. De instelling houdt zich bezig mensen die „een steun in de rug goed kunnen gebruiken” staat op hun site. Vijf jaar geleden had Edwin een goede baan, een koophuis uit de jaren dertig en nog nooit van 13volt gehoord. Nu zit hij in de bijstand, woont hij met zijn gezin in een flatje van de woningbouwvereniging, heeft hij stevige schulden en is hij blij dat hij hier wat vrijwilligerswerk mag doen. „Daar krijg ik een vergoeding van 1,50 per uur voor. Dat is elke maand toch weer zestig euro boodschappengeld.”

Zijn lichaamstaal verraadt dat hij het gênant vindt te vertellen hoe hij in de schulden belandde. Toch doet hij het. Om namens alle mensen met geldproblemen te vertellen hoe zeer schulden op de loer liggen wanneer je werkloos raakt of op het bestaansminimum leeft. Hij ziet het maar al te vaak mis gaan. Net als zijn collega’s op alle niveaus bij 13volt, die zich hierover grote zorgen maken.

Het aantal werklozen met een bijstandsuitkering is vorig jaar met 8 procent gestegen, zo blijkt uit cijfers van Divosa, de vereniging van managers van sociale diensten. In Nederland hebben 1,1 miljoen huishoudens ernstige financiële problemen. Dat stelde het Nederlandse Instituut voor Budgetvoorlichting (NIBUD) oktober vorig jaar na onderzoek vast. Die huishoudens kosten de samenleving jaarlijks elf miljard euro. Het instituut wees erop dat het aantal mensen met probleemschulden de komende jaren zal toenemen en was kritisch over de manier waarop Nederland op dit moment omgaat met mensen met geldproblemen.

Edwin heeft gewerkt sinds hij de middelbare school verliet. Jarenlang verdiende hij als verkoper van beveiligingsapparatuur een bovenmodaal salaris. Tot hij in 2010 door de crisis zijn targets niet meer haalde. Hij werd ontslagen. Vijf maanden nadat hij en zijn vrouw hun droomhuis hadden gekocht.

Na een half jaar weer op straat

Van zijn WW-uitkering (70 procent van zijn laatstverdiende loon) en haar WIA-uitkering (ze heeft een agressieve vorm van de ziekte van Crohn en een vorm van reuma waardoor ze is afgekeurd) konden ze hun vaste lasten blijven betalen. Hij solliciteerde en vond binnen anderhalf jaar een nieuwe baan, waarmee hij dolgelukkig was, al leverde die een stuk minder per maand op. Maar ook bij dat bedrijf ging het mis en na een half jaar stond hij weer op straat. Met een veel lagere WW-uitkering, dat wel.

Het werd financieel heel krap. Edwin, zijn vrouw en hun tweeling (nu negentien) moesten ieder dubbeltje omdraaien. En toen kwam er een rioolprobleem onder hun huis aan het licht. Het zou 15.000 euro kosten dat op te lossen. Die hadden ze niet. Dus lieten ze hun riool doorspuiten voor 200 euro. Steeds opnieuw.

Ze konden niet meer aan hun hypotheekverplichting voldoen. Ze konden een naheffing van de belastingdienst niet betalen. Edwin vond maar geen nieuwe baan. Schulden stapelden zich op. Incassobureaus stuurden dreigbrieven, deurwaarders stonden voor de deur.

De hypotheekverstrekker kwam praten. Er werden afspraken gemaakt. Maar toen Edwin na twee jaar werkloosheid in de bijstand belandde en de WIA-uitkering van zijn vrouw van die bijstand werd afgetrokken, werd de situatie onhoudbaar.

Bij de notaris moesten hij en zijn vrouw met pijn in hun hart een afstandsverklaring van het huis tekenen. De hypotheekverstrekker verkocht het. Met 70.000 euro verlies. Sindsdien leven Edwin, zijn vrouw en hun twee zoons van 1.345 euro netto per maand. De helft daarvan gaat op aan huur. „Ik ben blij dat we nog wat huur- en zorgtoeslag krijgen. Maar met dit inkomen lukt het nooit uit de schulden te komen.”

Fuck de wereld

Edwin werd kribbig van alle afwijzingen op zijn sollicitaties. „Fuck de wereld! Zo voelde ik me.” Hij zocht hulp bij 13volt. Daar kon hij met begeleiders praten over zijn pogingen in een schuldhulpverleningstraject te komen. Daar vond hij vrijwilligerswerk dat hem weer structuur en aanspraak gaf en de kans zich te ontwikkelen.

Hij helpt onder andere mensen die bij 13volt aankloppen omdat ze het internet wantrouwen of hulp nodig hebben bij het invullen van allerlei formulieren. Mensen die niets snappen van DigiD, die analfabeet zijn, die digibeet zijn of de Nederlandse taal slecht beheersen.

Het kabinet wil dat de overheid steeds meer dienstverlening digitaliseert. Maar ook de Nationale Ombudsman stelde in zijn onderzoek De burger gaat digitaal eind 2013 al vast dat er een groep mensen is die niet mee kan in deze digitale ontwikkelingen. (Tot een precies percentage kwam hij niet, omdat ook zijn onderzoek uit een digitale enquête bestond.)

Bij 13volt komen overwegend mensen terecht met grote afstand tot de arbeidsmarkt en meerdere problemen. Mensen die licht verstandelijk gehandicapt zijn, kampen met verslavingen of psychische of fysieke problemen. Mensen voor wie het een hele opgave is financiën, huishouden en levensritme op orde te houden en die vaak geïsoleerd leven. Ze openen hun post niet uit angst voor problemen, begrijpen brieven niet, of maken van hun administratie een zootje en raken daardoor hun uitkering kwijt.

Projectleider Jasmin Vogeley: „Edwin was in staat hierheen te komen en hulp te vragen, maar er zijn ook mensen die dat niet eens kunnen opbrengen. Mensen die bijvoorbeeld een herseninfarct hebben gehad, of in de war zijn, of eenzaam en mensenschuw en zich schamen voor hun beperkingen. Die worden onder andere bij ons aangemeld door woningbouwverenigingen die een huurachterstand zien oplopen of een huis zien vervuilen.”

Nietsnut

Beperkt zelfredzame mensen raken de afgelopen jaren steeds vaker en steeds dieper in de problemen, constateren medewerkers op alle niveaus bij 13volt. Ze vormen een verborgen groep die de dupe wordt van de huidige focus op zelfredzaamheid, waarschuwen ze. Directeur Hennie van Deijck van 13volt. „De regering wil dat mensen zelf verantwoordelijkheid nemen, eerst hulp zoeken in hun eigen omgeving. Maar er is ook een groep mensen die hiertoe om welke reden ook niet in staat is. Die groep dreigt nu buiten de boot te vallen.”

Edwin hoopt vurig dat hij een baan vindt voordat de tweeling 21 wordt, want dan zal hij nog verder op zijn bijstandsuitkering worden gekort. „Ik zou al blij zijn met het minimumloon. Dan komt de WIA-uitkering van mijn vrouw tenminste weer vrij.”

Het liefst zou hij werken als administratief medewerker op een bewindvoeringskantoor. „Ik vind eigenlijk dat iedereen die werkt met schuldenaren ervaringsdeskundige moet zijn. Dan zou niemand meer onterecht als nietsnut of fraudeur behandeld worden.”