‘Je mag mij met alle liefde helper whitey noemen’

over ‘Sunny Side of Spirit’ en over Zwarte Piet

Sunny Bergman: „In andere culturen wordt de weerbarstigheid van het leven meer geaccepteerd.” Foto Anaïs Lopez

‘Ik dacht altijd dat ik een relaxte, down to earth persoon was, maar toen ik paniekaanvallen kreeg was de grens tussen gekte en normaal ineens akelig dun. De muren om mij heen vielen weg, waardoor alles uit de omgeving even hard binnenkwam: alle geluiden, alle beelden. Dat is zwaar. Maar ik kon daardoor ook diep geraakt worden door dingen: een prachtig landschap, muziek. Dus ik dacht ook: wat zonde dat ik de rolluiken weer moet optrekken.”

Toen documentairemaker Sunny Bergman (43) enige jaren geleden een burn-out kreeg, en daarvoor niet de juiste hulp kon vinden, besloot ze een documentairereeks te maken: Sunny Side of Spirit. Hierin kijkt ze hoe niet-westerse landen omgaan met geestesziektes die in het Westen veel aandacht krijgen: depressie, eenzaamheid, burn-out, autisme, ADHD.

Bergman bezoekt voor de reeks Ghana, Taiwan en Brazilië. Ze uit haar kritiek op de Nederlandse cultuur door die met culturen te vergelijken die niet op de onze lijken. Wat wil ze kritiseren? „We hebben een obsessie met normaal zijn. En de bandbreedte daarvan is zo smal, dat je er snel buiten valt. We hebben de neiging om ieder afwijkend gedrag te kwalificeren met DSM – het psychiatrisch handboek.” De tradities van gemeenschappelijkheid en van genezing biedende religies, die Bergman in andere landen vond, zijn in Nederland verloren gegaan. „Ik voel een spirituele verschraling hier”.

Spiritueel boeren

En hoe doen ze het elders anders? „In andere culturen wordt de weerbarstigheid van het leven meer geaccepteerd. Het meest in het oog springende verschil is de gemeenschappelijkheid. Een individueel probleem is daar ook een probleem van de groep. Tijdens mijn burn-out heb ik me niet opgevangen gevoeld. Ook ging ik mezelf afzonderen, ik wilde niemand tot last zijn.” Het tweede grote verschil met het Westen: „Het idee dat er spirituele krachten bestaan die invloed hebben op jouw geest. Ze hebben een ander concept van gekte: het kan ook een spiritueel ontwaken zijn.”

Bergman wil niet zeggen: dit moeten wij ook gaan doen. „Mediteren, yoga, tai chi of qigong zijn makkelijk te integreren in ons westerse leven. Ik heb bijvoorbeeld mindfulness gedaan. Mediteren eigenlijk. Dat is niet anders dan observatie van je eigen geest. Je bent je meer bewust van je gedachtes, waardoor je meer afstand tot die gedachtes krijgt. Daar is niets zweverigs aan. Het is juist vrij analytisch.” Maar bijvoorbeeld candomblé, een Braziliaanse religie, hoort in een bepaalde cultuur die de onze niet is, vindt Bergman. „Je kunt niet een complete cultuur importeren.”

Dat heeft Bergman ook tegen veel alternatieve geneeskunde hier: het is niet ingebed in een traditie. „Zo krijg je spiritueel consumentisme: een beetje sjamanisme gemengd met een beetje boeddhisme. Ik heb voor mijn burn-out allerlei genezers bezocht. Ik ben bijvoorbeeld bij een man geweest die aan mijn buik ging voelen en dan heel hard een boer liet. Toen dacht ik: wat de fuck ben ik hier aan het doen?”

Black Twitter

Sinds zij vorig jaar de documentaire Zwart als roet maakte, wordt Bergman vooral geassocieerd met de anti-Zwarte-Piet-beweging. In het geruchtmakende NRC-artikel over ‘Black Twitter’ (gekleurde vrouwen hekelen de witte overheersing ), kreeg Bergman er van langs. Zij had Zwart als roet niet mogen maken. Zij is niet zwart, en dus geen slachtoffer. Studente Mariam el Maslouhi zei: „Hoort een witte vrouw zo’n film te maken? Ze had ook haar privilege kunnen delen en de film door een zwarte filmer laten maken.”

Wat vindt Bergman daarvan? „Ik begrijp de systeemkritiek. Het zou wellicht beter zijn voor de emancipatie als een zwarte filmmaker dit had gemaakt. Maar de film had dan niet hetzelfde effect gehad. Ik wilde zelfonderzoek doen naar het witte privilege, dat kon dus alleen door een witte persoon gemaakt worden. Juist witte mensen moeten zich uitspreken tegen racisme.Die moeten iets veranderen.”

Is Bergman een helper whitey; een witte goeddoener die zich met een zaak bemoeit die hem niet aangaat? Bergman: „Die term komt van een sketch uit The Daily Show with Jon Stewart, waarin een zwarte vrouw een witte man nodig heeft om met andere witten te communiceren, omdat niemand haar serieus neemt: ‘Thank, helper whitey!’. Dat proces herken ik heel goed. Als zwarte mensen iets over Zwarte Piet zeggen, worden ze weggezet als emotioneel en radicaal. Als een witte iets erover zegt, wordt er wel geluisterd.”

Moet Bergman dus stoppen met actie voeren tegen Zwarte Piet? „Nee. Ik moet me alleen bewust zijn van mijn positie. Als het gaat om de ervaring van racisme, ben ik natuurlijk geen autoriteit. Verder mag je mij met alle liefde helper whitey noemen.”